Apo, si 10 shkurti i vitit 2007 na ilustroi më së miri betejën mes dy paradigmave të kuptimit të politikës demokratike: paradigmës emancipuese të demokracisë qytetare në veprim, në njërën anë, dhe paradigmës totalitare të zonës së përjashtimit, në anën tjetër?
Në dyvjetorin e 10 shkurtit 2007— datës që shënoi protestën masive më të njohur në historinë më të re të Kosovës—thirrja për t’ju kthyer çështjes së rëndësisë politike të saj në historinë më të re politike të Kosovës është më insistuese se kurrë. Ajo që ndodhi më 10 shkurt, ndonëse një ngjarje që mund të shpjegohet më së thjeshti në një kontekst politik vetëm kosovar, i tejkalon kufijtë e një beteje të izoluar kosovare. Pra, ndonëse vështrimi strikt kontekstual i kësaj ngjarje është i domosdoshëm për të kuptuar në detaje atë që ndodhi atë ditë, jehona e mesazhit politik të 10 shkurtit ka edhe një dimension shumë universal që do konstatuar. Nëse paska dy mënyra vështrimi të kësaj ngjarjeje—vështrimi strikt kontekstual (pra, lokal) dhe vështrimi universal—çfarë nënkupton secili prej këtyre vështrimeve, pse insistimi në dimensionin universal është një formë e rëndësishme rezistence, dhe si përfundim, si duhet të na udhëheq në të ardhmen trashëgimia emancipuese e protestës së 10 shkurtit?
Vështrimi i kësaj ngjarje me syzet e një realiteti të veçantë politik kosovar na ofron një tabllo të pasur historike të rrethanave politike që sollën deri tek 10 shkurti dhe asaj që ndodhi konkretisht atë ditë. Konteksti politik në të cilin 10 shkurti mori kuptim ishte ai i negociatave të pafundme për statusin mes bashkësisë ndërkombëtare, qeverisë serbe, dhe një grupi të emëruar që përfaqësonte shqiptarët e Kosovës, e që paskrupullësisht e quante veten “Ekipi i Unitetit” kur i vetmi unitet që përfaqësonte ishte uniteti rreth bërjes së historisë personale dhe kapitalizimit të mëvonshëm elektoral të saj. Në fillim të vitit 2007, negociatat që kishin hyrë në vitin e dytë të tyre sollën edhe kurorëzimin në formën e një pakoje që po ofronte gjithçka (anashkalim të vullnetit popullor, ndarje në baza etnike, legjitimim të pushtetit serb në Kosovë) pos të drejtës për vetëvendosje dhe sovranitetit popullor. Në rrethana të këtilla, Lëvizja Vetëvendosje!, e vetmja lëvizje qytetare që bënte dhe bën opozitën e vërtetë ndaj rendit dominant politiko-juridik, vendosi që të përgjigjej edhe një herë me një protestë masive që në mënyrë paqësore do tregonte pakënaqësinë e qytetarëve me atë që po ndodhte. Qëllimi paqësor i Lëvizjes Vetëvendosje! nuk gjeti një përgjigje reciproke: përkundrazi, forcat policore nën komandën ndërkombëtare, status që u jepte imunitet ndaj ligjit në zbatim të të cilit vepronin, reaguan dhunshëm duke vrarë dy e plagosur qindra aktivistë. Reagimi ironik zyrtar pas asaj që ndodhi, siç do pritur nga struktura pushteti jodemokratike, pohonte se forca policore e përdorur ndaj protestuesve kishte qenë proporcionalisht korresponduese.
Kjo tabllo kontekstuale e ankoruar lokalisht e 10 shkurtit 2007 është e domosodshme sepse vetëm duke pasur një kuptim të rrethanave politike specifikisht kosovare, në të cilat mori trajtë ajo protestë, mund të vijmë tek një kuptim më i informuar i saj. Megjithatë, një tabllo e tillë vetëm kontekstuale është e pamjaftueshme për të shpjeguar mesazhin politik, që i kapërcen kufijtë kosovar, të kësaj ngjarje. Për më tepër, një interpretim strikt kontekstual i kësaj ngjarje i konvenon shumë strukturave pushtetmbajtëse që gjithmonë e kanë më të lehtë të absorbojnë kërkesa demokratike partikulare që nuk mbartin me vete ndonjë mesazh politik më universal. Ilustrimi më i mirë i kësaj është arsyetimi që i bëhej kërkesës për pavarësi të Kosovës nga ana e bashkësisë ndërkombëtare, e që u përbi pa asnjë vërejtje nga pushteti vendor, gjatë gjithë procesit negociator: për dallim prej Lëvizjes Vetëvendosje!, që me të drejtë bënte thirrje që lufta e shqiptarëve të Kosovës për pavarësi të shihej si pjesë e historisë së betejave çlirimtare për vetëvendosje të popujve të shtypur gjithandej botës, strukturat pushtetmbajtëse insistonin që e njëjta kërkesë të shihej si diçka krejt e veçantë—pra, “sui generis”. Sui-generizimi i kërkesave demokratike është një projekt hegjemonik me prapavijë të pastër politike që pushteteve u konvenon gjithmonë sepse ju mundëson t’i trajtojnë ato si raste të izoluara, dhe si të tilla, t’i menaxhojnë më lehtë përmes ripërshkrimit të tyre sipas kategorive të interesit pushtetor. Së këndejmi, të shoqëruarit e tabllos së mësipërme kontekstuale të 10 shkurtit me një interpretim të mesazhit universal politik që u dërgua atë ditë bëhet një formë e domodoshme rezistence. Cili, atëherë, është ky kuptim universal i 10 shkurtit?
Ajo që ndodhi më 10 shkurt të vitit 2007 në Prishtinë ishte as më pak e as më shumë se ballafaqimi i dy paradigmave të ndryshme të kuptimit të politikës demokratike: paradigmës totalitare të zonës së përjashtimit (shembull ekstrem i së cilës është kampi i përqendrimit) që Kosovën e ka shndërruar në një zonë që ekziston mu në kufirin mes të paligjshmës dhe të ligjshmës, të përfaqësuar nga struktura pushtetmbajtëse, në njërën anë, dhe paradigmës emancipuese të demokracisë qytetare në veprim, të përfaqësuar nga Lëvizja Vetëvendosje!, në anën tjetër. Teza e Giorgio Agamben se është paradigma e kampit të përqendrimit, ose zonës së përjashtimit, ajo që më së miri ilustron gjendjen e sotme të politikës demokratike në shoqëritë perëndimore, më 10 shkurt përjetoi në Prishtinë aktualizimin e saj në formën e një shembulli shkollor. Dhuna policore e ushtruar nga policët rumun, që përfaqësonin sovranin që po zbatonte ligjin para së cilit nuk është vetë i përgjegjshëm, rezonon fuqishëm, siç do pajtohej Agamben, me atë që ndodh në kampin e përqendrimit (si zonë përjashtimi) ku pikërisht policia e merr në dorë politikbërjen, duke prodhuar “jetën e zhveshur” (ose jetën vrasja e së cilës nuk përbën akt të dënueshëm) si pasojë automatike të funksionimit të vetë. Ajo që ndodhi më 10 shkurt ishte vetëm një ekspozim i qartë i kësaj logjike sepse Kosova ishte bërë një zonë përjashtimi e ekzagjeruar që prej pasluftës, kur u instalua një pushtet ndërkombëtar që nuk i përgjigjej ligjit që e zbatonte dhe që kosovarin e trajtonte si banor dhe jo si qytetar. E ekzagjeruar për faktin se, ndonëse prodhimi i zonave të përjashtimit dhe jetës së zhveshur përbën aktivitetin që është në natyrën e brendshme të funksionimit të përhershëm të logjikës së sovranitetit në çdo vend, në rastin e Kosovës ne ishim dhe mbesim të privuar edhe nga autorësia (sado fiktive që mund të jetë kjo edhe në demokracitë e konsoliduara) mbi atë sovranitet—sovrantiteti ishte dhe mbetet i ankoruar formalisht e praktikisht në marrëveshje koordinimi mes elitave pushtetmbajtëse vendore dhe ndërkombëtare, dhe jo në vullnet popullor.
Dhe çfarë ofroi si alternativë ndaj kësaj paradigme Lëvizja Vetëvendosje! më 10 shkurt? Lëvizja Vetëvendosje! ofroi paradigmën emancipuese të demokracisë qytetare në veprim, që do thotë se protestuesit e 10 shkurtit vendosën të marrin në pronësi statusin prej qytetari demokratik që po ju mohohej hapur për vite të tëra. Duke bërë kështu, ata i thanë në mënyrën më kuptimplotë pushtetit se “ne nuk jemi banorë apo refugjatë, siç na keni klasifikuar në dokumenta të identifikimit, por qytetarë”. Sipas paradigmës emancipuese të demokracisë qytetare në veprim të drejtat nuk priten për t’u dhuruar nga dikush, por ato merren përmes formave të aksionit paqësor demokratik. Të veprosh demokratikisht, na përkujtoi protesta e 10 shkurtit, do thotë të refuzosh statusin që të është caktuar (banor, refugjat) dhe të marrësh atë që e meriton (qytetar)—ose siç do thoshte Jacques Ranciere, të kalosh nga të qenit i panumëruar si qenie me të drejtë fjale në qenie që imponohet për t’u numëruar si e tillë.
Nëse trashëgimia e 10 shkurtit është ajo e një beteje me vlera universale dhe emancipuese, çfarë mbetet për të bërë në të ardhmen që ta ruajmë atë? Beteja që pamë të zhvillohet më 10 shkurt të vitit 2007, dhe kjo duhet përsëritur, është një betejë e papërfunduar. Ndonëse Kosova shpalli pavarësinë para një viti, ajo pavarësi nuk ka prodhuar akoma as sovranitetin popullor e as qytetarinë demokratike si formë superiore të veprimit politik. Me ardhjen e EULEX-it dhe komplikimin e mëtejmë të skemës së pushtetit jollogaridhënës në Kosovë, nevoja për qytetari aktive vetëm sa është shtuar. Prandaj, trashëgimia pozitive e rezistencës paqësore përmes aksionit direkt demokratik që na ofron 10 shkurti duhet të vazhdojë të na frymëzojë. Ndërkohë, protestën paqësore demokratike duhet ta shoqërojmë me rezistencë edhe në nivel diskursiv duke ia kundërvënë dimensionin universal të betejës për subjektivitet demokratik tendencës hegjemonike të pushtetit për sui-generizim të çdo kërkese demokratike.
botuar tek Express, 10 shkurt 2009
e diel, 08 shkurt 2009
e shtunë, 02 gusht 2008
Debati
Për hir të lexuesit të interesuar, më poshtë po postoj tërë debatin që u zhvillua në faqet e së përditshmes Express mes meje dhe Halil Matoshit.
Reagimi im
Demokracia radikale = fytyra autentike e demokracisë
Reagim në lidhje me artikullin “Demokracia radikale = cheguevarizëm” të Halil Matoshit, botuar tek gazeta Express, 22 korrik 2008.
GENT CARRABREGU
Në shkrimin e tij të datës 22 korrik në gazetën Express, Halil Matoshi i kundërvihet shkrimit tim (shih Gazeta Express, 4 korrik 2008, f. 25) nga disa kënde: më saktë, sipas meje, mospajtimet mes nesh janë të koncentruara rreth tre temash kryesore. Së pari, mospajtimet tona dalin sheshit shumë qartë kur flasim në lidhje me teorinë demokratike në përgjithësi dhe demokracinë radikale në veçanti. Së dyti, mospajtimet tona janë poashtu shumë të qarta kur flasim rreth asaj se çka përfaqëson Lëvizja Vetëvendosje!, dhe së fundi, dallimet tona bëhen të qarta edhe kur flasim për hegjemoninë. Të trajtojmë secilen veç e veç.
Teoria demokratike – liberal demokracia dhe demokracia radikale
Halil Matoshi e barazon demokracinë radikale me cheguevarizëm dhe më këtë na lë të kuptojmë që ai asnjëherë nuk ka marrë mundin ta lexoj Laclau e Mouffe por bazohet në komente të të tjerëve për këta të dy dhe me këtë bën gabime elementare. Ia përkujtoj Matoshit që demokracia radikale e Laclau dhe Mouffe ka dy pretendime kryesore: 1) të ruaj kuptimin e politikës demokratike duke vënë në dukje që ajo është gjithmonë e zhytur në antagonizëm, ose siç thotë Mouffe, “politika demokratike është dhe do të mbetet një ndërmarrje që nuk do të mund t’i ik konstruktimit të “neve” dhe “atyre”” dhe 2) të theksoj që demokracia është një projekt i hapur për formën e së cilës ne duhet të diskutojmë pa rreshtur.
Për të parën, pra për faktin që politika është luftë projektesh hegjemonike
e zhytur në kontruktimin e vazhdueshëm të “neve” dhe “atyre”, Matoshi sikur pajtohet, e më pas në mënyrë krejt kundërthënëse shton se nuk mund të pajtohet me konstatimin e Mouffe se është pikërisht mbytja e mundësive për artikulimin e alternativave brenda rendit hegjemonik neoliberal ajo që ka çuar tek lindja e partive ksenofobike të ekstremit të djathtë dhe terrorizmi global. E tëra që Matoshi ofron si kundërpërgjigje ndaj kësaj është kur thotë që “terrorizmi global është pikërisht prodhim i një marksizmi islamist ose një islami politik, përderisa ksenofobia dhe ekstremizmi i djathtë është në rënie në Europë, për dallim nga rritja që pati shënuar në fillim të viteve 90”. Kjo nuk e kundërshton aspak atë çfarë thotë Mouffe, për dy arsye. Së pari, Mouffe nuk merret me emërimin e ideologjisë prapa terrorizmit global, pra ajo edhe do të mund të pajtohej me ju këtu zoti Matoshi por, e rëndësishme për të është të theksoj që çfarëdo qoftë kjo ideologji, “islam politik” apo “marksizëm islamist”, dhënia pas mjeteve të dhunës është pasojë e përjashtimit që këta (pra këta që anagazhohen në terrorizëm) kanë ndjerë si pasojë e imponimit të një hegjemonie neoliberale që ata e konsiderojnë të huajën dhe si rrjedhojë bllokuese ndaj vlerave dhe besimeve të tyre. E nëse terrorizmi është “marksizëm islamist ose islam politik”, siç pretendon Matoshi, kjo e bën edhe më të besueshme tezën e përjashtimit të Mouffe sepse “marksizmi islamist ose islami politik” janë me të vërtetë në kundërshti me rendin hegjemonik neoliberal. Dhe e përsëris prap, Mouffe, megjithëkëtë, është e kujdesshme të na përkujtoj që për të ky nuk mund të jetë i vetmi shpjegues për një fenomen kompleks shoqëror e politik siç është terrorizmi.
Së dyti, të thuash që ekstremizmi i djathtë është në rënie në Europë, edhe nëse kjo përbën një të vërtetë, prap nuk e hedh poshtë argumentin e Mouffe sepse e rëndësishme për të është që ne patëm një lulëzim të partive të ekstremit të djathtë dhe këtë do shpjeguar disi; pra edhe nëse i takon të kaluarës ose fillimit të nëntëdhjetave. E sa për pretendimin e Matoshit që kemi të bëjmë me rënie, më duhet të them që më shumë se me rënie kemi të bëjmë me konsolidim. Si për shumë dukuri të tjera, rritja nuk mund të jetë një karakteristikë e përhershme; njëlloj edhe për partitë e ekstremit të djathtë, rritja e ’90-tave në të shumtën e rasteve është pasuar me një konsolidim: sot këto janë parti të rëndësishme parlamentare (kujto Austrinë), që nëse nuk kanë potencial për të ndërtuar qeveri krejt të vetme (këtë nuk e kanë as parti të tjera më të mëdha!), të paktën mund të jenë faktor prishës a ndërtues brenda koalicionesh qeveritare.
Pretendimi i dytë i teorisë së demokracisë radikale i cekur më lartë thekson nevojën që demokracia të jetë gjithmonë një projekt i hapur. Pra, rimendimi i demokracisë është i rëndësishëm dhe prandaj edhe vetë forma e demokracisë që duam duhet të jetë temë e diskutimit qytetar. Duke glorifikuar demokracinë liberale si të vetmen dhe më të mirën (dhe nuk kam asgjë kundër liberal demokracisë, por për dallim nga Matoshi, nuk e shoh si një projekt të mbyllur njëherë e përgjithmonë), Matoshi harron historinë dhe tensionin që karakterizon këtë binom (liberal demokracinë, pra). Liberal demokracia, siç kanë vënë re shumë teoricienë (shih Charles Taylor, p.sh.), kurrë nuk është marrë si një binom i qenë: përkundrazi, liberalizmi që ka si kryesor lirinë e individit dhe të drejtat e njeriut, pra shqetësime që kalojnë kufijtë e kombit-shtet, ka qenë dhe mbetet në një tension me demokracinë si ide dhe praktikë që çerdhe kryesore e ka pikërisht kombin-shtet e për ideal normativ e mban vetëqeverisjen nga demosi themelues i njësuar kulturalisht. Së këndejmi, ndërtimi i kombit-shtet dhe me këtë etablimi i demokracisë, ka qenë historikisht një proces i dhimbshëm historik për ata që nuk i kanë takuar kulturalisht, historikisht a gjuhësisht kombit themelues të shtetit. Liberalizmi, ndërkaq, është shumë kritik ndaj kësaj sepse është shumë i preokupuar me individin, liritë dhe të drejtat e tij, liri e të drejta që në proceset komb-formuese e demokraci-formuese janë shkelur rëndë. Në njëfarë mënyre, për liberalizmin, etablimi i demokracisë dhe kombit-shtet është një ndërmarrje anti-liberale. Prandaj, në vend që liberal demokracinë ta marrim si të paalternativë dhe si diçka të qenë a të dhënë përjetësisht, për Mouffe dhe Laclaun do ishte më e shëndetshme për vetë demokracinë që edhe liberal demokracia ashtu siç praktikohet sot, me të mirat dhe të këqijat që mund të ketë, të jetë pjesë e axhendës së diskutimit qytetar. Së këndejmi, demokracia radikale, më shumë se një doktrinë a ideologji, është një kritikë ndaj gjithë atyre që demokracinë duan ta përvetësojnë për qëllime të tyre hegjemonike duke e barazuar vetëm me zgjedhje të lira apo vetëm me fytyrën reprezentative të saj në dëm të fytyrës direkte dhe autentike të saj që jeton në pjesëmarrjen aktive qytetare në proceset vendimmarrëse. E pra, këtu unë nuk shoh askund determinizmin cheguevarist ose dhunën, me të cilat Matoshi na e barazon demokracinë radikale. Kur njeriu ngrit këso ekuacionesh zakonisht duhet të ofrojë evidencë. Në këtë rast, evidenca do duhej të ishte tekstuale: ku ka lexuar Matoshi që Laclau ose Mouffe të kenë arsyetuar dhunën? Unë analizen time të Laclau e Mouffe e kam mbështetur në tre libra të tyre, titujt e të cilëve po ofrojë më poshtë, në post-scriptum. Nëse nuk ofron evidencë tekstuale, Matoshi nuk po bën më shumë se një spekulim.
Lëvizja Vetëvendosje!
Aktivistët e Lëvizjes Vetëvendosje! i quajta demokratë radikal sepse vërejta se këta janë të vetmit në Kosovë që e kuptojnë demokracinë dhe politikën demokratike ashtu siç e kupton kritika e Laclau dhe Mouffe, për ç’kuptim konstatova se kemi shumë nevojë sot në Kosovë. Pra, aktivistët e Lëvizjes Vetëvendosje! e kuptojnë politikën si luftë projektesh hegjemonike, dhe me të drejtë u kërkojnë edhe pushtetmbajtësve të bëjnë të njëjtën duke definuar interesin tonë politik dhe duke e ofruar atë si një projekt autentik politik. Duke parë se si klasa jonë pushtetmbajtëse vetëm përqafon, për t’u shprehur këtu në gjuhën e Laclaut, interpretimet e ofruara të shënjuesve të zbrazët si liria e demokracia (shih shkrimin tim të mëhershëm për një diskutim më të detajuar), nuk mund të mos e përkrah fuqishëm Lëvizjen Vetëvendosje në këtë që kërkon. Së dyti, dhe prap në pajtim me pretendimin e dytë të demokracisë radikale (shih më sipër), Lëvizja Vetëvendosje! kërkon vazhdimisht që të shpëtohet demokracia (pra edhe liberal demokracia që aq shumë e do e shumë pak e njeh Matoshi) nga katandisja fatkeqe dhe përvetësimet hegjemonike që e kanë kapluar këtë të fundit në Kosovë. Atëherë, pyetja që do shtruar dhe që Matoshi e shmang sepse preferon të ngre akuza të pabaza kundër Lëvizjes Vetëvendosje! për chuegevarizëm dhe dhunë, është kjo: çfarë i bën demokratike dhe qytetare kërkesat e Lëvizjes Vetëvendosje? Lëvizja Vetëvendosje ka shumë kërkesa demokratike që nuk mund të plotësohen brenda sistemit, por dy janë kryesore dhe definuese: referendumi (vetëvendosja) dhe vetëqeverisja. Pra, kjo lëvizje kërkon që populli në Kosovë të bëhet faktor duke ju dhënë e drejta për të shprehur vullnetin e vetë përmes instrumentit më legjitim demokratik që njohim. Ashtu si demokracia në fytyrën e vetë autentike, edhe Lëvizja Vetëvendosje! është e vetmja që sot thërret për faktorizim dhe liri të popullit. Kjo e bën Lëvizjen Vetëvendosje! të vetmin organizim politik në Kosovë që meriton epitetin radikal-demokratik, për dallim nga epiteti sipërfaqësor-demokratik që i karakterizon ato organizime politike, siç janë partitë politike sot në Kosovë, që i thërrasin popullit vetëm në kohë zgjedhjesh, pra për qëllime instrumentale. Lëvizja Vetëvendosje! është poashtu kundër strukturave të huaja pushtetmbajtëse në Kosovë sepse është për vetëqeverisje të popullit, një ideal normativ ky i çdo teorie të demokracisë. Po pse matanë demokracisë radikale, pyet Matoshi, i cili konsideron që Lëvizja Vetëvendosje! është thjeshtë brenda demokracisë radikale. Matanë sepse Lëvizja Vetëvendosje! po kërkon subjektifikimin e asaj që në këto rrethana përbën të pasubjektifikueshmën për rendin aktual juridiko-politik: referendumi dhe e drejta për vetëvendosje është ajo çfarë na mohohet nga çdo dokument juridik mbi të cilin është i bazuar rendi aktual në Kosovë (pakoja e Ahtisaarit dhe rezoluta 1244). Matanë poashtu sepse sipas Zizek, ky përjashtim fundamental, pra përjashtimi i objektit fantazmatik, që në rrethanat kosovare është pikërisht vetëvendosja, është ajo çfarë në fakt do ta definoj dhe karakterizoj gjithmonë politikën demokratike dhe do të mundësojë vetë garën mes projekteve hegjemonike dominante. Pra për të dyja këto arsye, kërkesa e Lëvizjes Vetëvendosje! për referendum, duke qenë kërkesë për të faktorizuar atë që po mohohet e shtypet me çdo kusht nga rendi aktual politiko-juridik, pra vetë objektin fantazmatik, paraqet demokraci radikale dhe matanë. Së këndejmi, prap e njëjta pyetje për Matoshin: ku po e sheh determinizmin cheguevarist këtu? Nëse dikush po shquhet për determinizëm cheguevarist ky është rendi aktual politik që nuk po lejon daljen e popullit në referendum duke u arsyetuar me “ne e dijmë çfarë do populli prandaj pse ta duam referendumin?!”. Pra nëse dikush po sillet me determinizëm dhe po projekton vetëdije falso (false consciousness), për ç’gjë zakonisht kritikohet marksizmi si doktrinë, këta janë qeveritarët tonë dhe jo Lëvizja Vetëvendosje!, e cila po kërkon që populli ta thotë atë çfarë ka për ta thënë (pavarësisht që edhe Lëvizja Vetëvendosje! e kërkon referendumin sepse natyrshëm e di çfarë do jetë rezultati i tij). Prandaj, kërkesat e Lëvizjes Vetëvendosje!, bashkë me kundërshtimin e Pakos së Ahtisaarit, janë në thelb pro-amerikane dhe jo anti-amerikane siç mundohet të sugjeroj Matoshi: lufta për vetëvendosje dhe vetëqeverisje e karakterizon më së miri historinë e popullit amerikan.
Sa për akuzat për dhunë që Matoshi i drejton ndaj Lëvizjes Vetëvendosje!, mendoj që janë shumë joserioze, të pabaza e paragjykuese dhe morën përgjigjen e merituar në reagimin e Shqiptar Osekut (shih Gazeta Express, 25 korrik 2008, f.25).
Hegjemonia
Së pari, këtu Matoshi hamendet në lidhje me atë se çfarë na paskësh qenë synimi kombëtar politik i shqiptarëve dhe dëshiron të na lë të kuptojmë që kjo situatë që kemi sot është më e mira që mund të bëjmë. Këtu më befason Matoshi sepse kam pritur që bile kaq di: kam pritur që ai e di që lëvizja kombëtare shqiptare kur bëri shpalljen e pavarësisë së Shqipërisë së sotme, atë e konsideroi jo të plotë dhe vazhdoi ta konsideroj Kosovën dhe trevat tjera shqiptare si të okupuara pa të drejtë nga shtetet fqinje. Shqiptarët e mbetur jashtë territorit të shtetit shqiptar vazhduan që lirinë ta barazojnë me të drejtën për vetëvendosje duke kërkuar referendum përmes së cilit të bëjnë të ditur qëndrimin e tyre për një shtet të përbashkët shqiptar (dhe jo të madh, siç e quan Matoshi, duke rënë kështu viktimë e fjalorit të hegjemonisë serbe). Ky synim ishte në axhendën e Konferencës së Bujanit, por dështoi të realizohej. Kosova si shtet i pavarur, ndërkaq, u bë qëllim më vonë, kur shqiptarëve iu tha që nuk ka ndryshim të kufijve dhe kur ky parim, inferior në pikëpamje demokratike, e mundi parimin e vetëvendosjes për çdo popull, të mbrojtur nga vetë Amerika në fillim të shekullit 20. Pra, kjo është historia, zoti Matoshi, të pëlqeu apo s’të pëlqeu ty. Pajtohem me Matoshin që ishin fuqitë e mëdha ato që e përjashtuan vetëvendosjen nga qëllimet politike kombëtare, por pikërisht ky është problemi im me klasën tonë pushtetmbajtëse: pse të mos ofrojnë projekte të tyre edhe ata, duke u vënë në mbrojtje të vetëvendosjes? Prandaj i quajta apolitik këta përfaqësuesit tonë. E sa për atë pretendimin e Matoshit që zgjidhja që Pakoja e Ahtisaarit ofroi për çështjen e Kosovës është poashtu evidencë për definimin e politikës si art i së mundshmës (në fjalët e autorit, “një zgjidhje pa humbës të trishtuem e fitues të dalldisun”), pajtohem me të, vetëm se komplimenti për këtë vepër politike do duhej të shkonte në adresë të atyre që e dizajnuan këtë pako, pra ata që binden negociatorët tonë të nënshkruajnë. Pra, përsëri, nuk janë përfaqësuesit tonë ata që do ta meritonin epitetin ‘politik’: ata mbeten blerës pojektesh politike të parashutuara nga jashtë, pra apolitik.
Së dyti, Matoshi, për dallim nga unë, beson në hegjemoninë e huaj qëllimmirë. Unë nuk mund të besoj në hegjemoni të huaj qëllimmirë për dy arsye. Së pari, si ta di që është qëllimmirë? Me këtë strukturë të shumëfishtë pushteti të huaj (ICO, EULEX, UNMIK) që është imun ndaj ligjit që ka ardhur ta zbatoj dhe që nuk i përgjigjet Kuvendit të dalë nga vota e lirë, unë si qytetar i Kosovës thjesht e kam të pamundur të di nëse ICO, EULEX apo UNMIK janë duke punuar për qëllime të mira. Të tria janë struktura pushteti jollogaridhënëse brenda Kosovës dhe si të tilla jodemokratike. Së dyti, edhe sikur ta dija që është qëllimmirë, hegjemonia e huaj nuk lejon vetëqeverisjen, që është ideali më i lartë demokratik dhe me këtë, siç ka elaboruar edhe John Stuart Mill kur ka shkruar mbi rreziqet nga “despoti i mirë”, as zhvillimin demokratik të popullit. Mill ka dhënë elaboratin më të mirë mbi atë se si “despoti i mirë”, ose ai që mund ta quajmë të tillë, është në fakt më i rrezikshëm për demokracinë sesa “despoti i keq”. Sipas Mill, “despoti i mirë” e pasivizon tërësisht popullin, i cili më pas as nuk pyet e as që pyetet. Kjo sjell, siç ka sjell në Kosovë me strukturat e huaja pushtetmbajtëse që u shumëfishuan si pasojë e Pakos së Ahtisarit, atë që Albin Kurti në një shkrim të mëhershëm në po këtë gazetë e me të drejtë e quajti vdekja në pyetje. Pra në Kosovë populli as po pyet e as që po pyetet. Këtij deformimi vetëm demokratik nuk mund t’i themi, zoti Matoshi.
Përfundim
Po del, pra, që Matoshi, sidomos tek tezat që ngre kundër teorisë së demokracisë radikale dhe Lëvizjes Vetëvendosje!, bën gabime elementare dhe në vend që t’u bëj një analizë më të hollë gjërave, ai vendos t’u dorëzohet paragjykimeve. Për këtë më vjen keq sepse sikur kritika e Matoshit të kishte qenë një kritikë e informuar, edhe kjo polemikë mes nesh do kishte më shumë vlerë.
P.S. E ftoj lexuesin e interesuar të Express që mund të lexoj në anglisht (nuk e di nëse janë përkthyer në gjuhën shqipe) të konsultoj librat e mëposhtëm dhe më pas të gjykoj vetë mbi teorinë e demokracisë radikale:
1. Mouffe, Chantal On the political ( New York: Routledge, 2005)
2. Laclau, Ernesto On Populist Reason (London: Verso, 2005)
3. Laclau, Ernesto dhe Chantal Mouffe Hegemony and Socialist Strategy (London: Verso,1985)
botuar tek Express në tre vazhdime, 30, 31 korrik dhe 1 gusht, 2008
Reagim në lidhje me artikullin “Demokracia radikale = cheguevarizëm” të Halil Matoshit, botuar tek gazeta Express, 22 korrik 2008.
GENT CARRABREGU
Në shkrimin e tij të datës 22 korrik në gazetën Express, Halil Matoshi i kundërvihet shkrimit tim (shih Gazeta Express, 4 korrik 2008, f. 25) nga disa kënde: më saktë, sipas meje, mospajtimet mes nesh janë të koncentruara rreth tre temash kryesore. Së pari, mospajtimet tona dalin sheshit shumë qartë kur flasim në lidhje me teorinë demokratike në përgjithësi dhe demokracinë radikale në veçanti. Së dyti, mospajtimet tona janë poashtu shumë të qarta kur flasim rreth asaj se çka përfaqëson Lëvizja Vetëvendosje!, dhe së fundi, dallimet tona bëhen të qarta edhe kur flasim për hegjemoninë. Të trajtojmë secilen veç e veç.
Teoria demokratike – liberal demokracia dhe demokracia radikale
Halil Matoshi e barazon demokracinë radikale me cheguevarizëm dhe më këtë na lë të kuptojmë që ai asnjëherë nuk ka marrë mundin ta lexoj Laclau e Mouffe por bazohet në komente të të tjerëve për këta të dy dhe me këtë bën gabime elementare. Ia përkujtoj Matoshit që demokracia radikale e Laclau dhe Mouffe ka dy pretendime kryesore: 1) të ruaj kuptimin e politikës demokratike duke vënë në dukje që ajo është gjithmonë e zhytur në antagonizëm, ose siç thotë Mouffe, “politika demokratike është dhe do të mbetet një ndërmarrje që nuk do të mund t’i ik konstruktimit të “neve” dhe “atyre”” dhe 2) të theksoj që demokracia është një projekt i hapur për formën e së cilës ne duhet të diskutojmë pa rreshtur.
Për të parën, pra për faktin që politika është luftë projektesh hegjemonike
e zhytur në kontruktimin e vazhdueshëm të “neve” dhe “atyre”, Matoshi sikur pajtohet, e më pas në mënyrë krejt kundërthënëse shton se nuk mund të pajtohet me konstatimin e Mouffe se është pikërisht mbytja e mundësive për artikulimin e alternativave brenda rendit hegjemonik neoliberal ajo që ka çuar tek lindja e partive ksenofobike të ekstremit të djathtë dhe terrorizmi global. E tëra që Matoshi ofron si kundërpërgjigje ndaj kësaj është kur thotë që “terrorizmi global është pikërisht prodhim i një marksizmi islamist ose një islami politik, përderisa ksenofobia dhe ekstremizmi i djathtë është në rënie në Europë, për dallim nga rritja që pati shënuar në fillim të viteve 90”. Kjo nuk e kundërshton aspak atë çfarë thotë Mouffe, për dy arsye. Së pari, Mouffe nuk merret me emërimin e ideologjisë prapa terrorizmit global, pra ajo edhe do të mund të pajtohej me ju këtu zoti Matoshi por, e rëndësishme për të është të theksoj që çfarëdo qoftë kjo ideologji, “islam politik” apo “marksizëm islamist”, dhënia pas mjeteve të dhunës është pasojë e përjashtimit që këta (pra këta që anagazhohen në terrorizëm) kanë ndjerë si pasojë e imponimit të një hegjemonie neoliberale që ata e konsiderojnë të huajën dhe si rrjedhojë bllokuese ndaj vlerave dhe besimeve të tyre. E nëse terrorizmi është “marksizëm islamist ose islam politik”, siç pretendon Matoshi, kjo e bën edhe më të besueshme tezën e përjashtimit të Mouffe sepse “marksizmi islamist ose islami politik” janë me të vërtetë në kundërshti me rendin hegjemonik neoliberal. Dhe e përsëris prap, Mouffe, megjithëkëtë, është e kujdesshme të na përkujtoj që për të ky nuk mund të jetë i vetmi shpjegues për një fenomen kompleks shoqëror e politik siç është terrorizmi.
Së dyti, të thuash që ekstremizmi i djathtë është në rënie në Europë, edhe nëse kjo përbën një të vërtetë, prap nuk e hedh poshtë argumentin e Mouffe sepse e rëndësishme për të është që ne patëm një lulëzim të partive të ekstremit të djathtë dhe këtë do shpjeguar disi; pra edhe nëse i takon të kaluarës ose fillimit të nëntëdhjetave. E sa për pretendimin e Matoshit që kemi të bëjmë me rënie, më duhet të them që më shumë se me rënie kemi të bëjmë me konsolidim. Si për shumë dukuri të tjera, rritja nuk mund të jetë një karakteristikë e përhershme; njëlloj edhe për partitë e ekstremit të djathtë, rritja e ’90-tave në të shumtën e rasteve është pasuar me një konsolidim: sot këto janë parti të rëndësishme parlamentare (kujto Austrinë), që nëse nuk kanë potencial për të ndërtuar qeveri krejt të vetme (këtë nuk e kanë as parti të tjera më të mëdha!), të paktën mund të jenë faktor prishës a ndërtues brenda koalicionesh qeveritare.
Pretendimi i dytë i teorisë së demokracisë radikale i cekur më lartë thekson nevojën që demokracia të jetë gjithmonë një projekt i hapur. Pra, rimendimi i demokracisë është i rëndësishëm dhe prandaj edhe vetë forma e demokracisë që duam duhet të jetë temë e diskutimit qytetar. Duke glorifikuar demokracinë liberale si të vetmen dhe më të mirën (dhe nuk kam asgjë kundër liberal demokracisë, por për dallim nga Matoshi, nuk e shoh si një projekt të mbyllur njëherë e përgjithmonë), Matoshi harron historinë dhe tensionin që karakterizon këtë binom (liberal demokracinë, pra). Liberal demokracia, siç kanë vënë re shumë teoricienë (shih Charles Taylor, p.sh.), kurrë nuk është marrë si një binom i qenë: përkundrazi, liberalizmi që ka si kryesor lirinë e individit dhe të drejtat e njeriut, pra shqetësime që kalojnë kufijtë e kombit-shtet, ka qenë dhe mbetet në një tension me demokracinë si ide dhe praktikë që çerdhe kryesore e ka pikërisht kombin-shtet e për ideal normativ e mban vetëqeverisjen nga demosi themelues i njësuar kulturalisht. Së këndejmi, ndërtimi i kombit-shtet dhe me këtë etablimi i demokracisë, ka qenë historikisht një proces i dhimbshëm historik për ata që nuk i kanë takuar kulturalisht, historikisht a gjuhësisht kombit themelues të shtetit. Liberalizmi, ndërkaq, është shumë kritik ndaj kësaj sepse është shumë i preokupuar me individin, liritë dhe të drejtat e tij, liri e të drejta që në proceset komb-formuese e demokraci-formuese janë shkelur rëndë. Në njëfarë mënyre, për liberalizmin, etablimi i demokracisë dhe kombit-shtet është një ndërmarrje anti-liberale. Prandaj, në vend që liberal demokracinë ta marrim si të paalternativë dhe si diçka të qenë a të dhënë përjetësisht, për Mouffe dhe Laclaun do ishte më e shëndetshme për vetë demokracinë që edhe liberal demokracia ashtu siç praktikohet sot, me të mirat dhe të këqijat që mund të ketë, të jetë pjesë e axhendës së diskutimit qytetar. Së këndejmi, demokracia radikale, më shumë se një doktrinë a ideologji, është një kritikë ndaj gjithë atyre që demokracinë duan ta përvetësojnë për qëllime të tyre hegjemonike duke e barazuar vetëm me zgjedhje të lira apo vetëm me fytyrën reprezentative të saj në dëm të fytyrës direkte dhe autentike të saj që jeton në pjesëmarrjen aktive qytetare në proceset vendimmarrëse. E pra, këtu unë nuk shoh askund determinizmin cheguevarist ose dhunën, me të cilat Matoshi na e barazon demokracinë radikale. Kur njeriu ngrit këso ekuacionesh zakonisht duhet të ofrojë evidencë. Në këtë rast, evidenca do duhej të ishte tekstuale: ku ka lexuar Matoshi që Laclau ose Mouffe të kenë arsyetuar dhunën? Unë analizen time të Laclau e Mouffe e kam mbështetur në tre libra të tyre, titujt e të cilëve po ofrojë më poshtë, në post-scriptum. Nëse nuk ofron evidencë tekstuale, Matoshi nuk po bën më shumë se një spekulim.
Lëvizja Vetëvendosje!
Aktivistët e Lëvizjes Vetëvendosje! i quajta demokratë radikal sepse vërejta se këta janë të vetmit në Kosovë që e kuptojnë demokracinë dhe politikën demokratike ashtu siç e kupton kritika e Laclau dhe Mouffe, për ç’kuptim konstatova se kemi shumë nevojë sot në Kosovë. Pra, aktivistët e Lëvizjes Vetëvendosje! e kuptojnë politikën si luftë projektesh hegjemonike, dhe me të drejtë u kërkojnë edhe pushtetmbajtësve të bëjnë të njëjtën duke definuar interesin tonë politik dhe duke e ofruar atë si një projekt autentik politik. Duke parë se si klasa jonë pushtetmbajtëse vetëm përqafon, për t’u shprehur këtu në gjuhën e Laclaut, interpretimet e ofruara të shënjuesve të zbrazët si liria e demokracia (shih shkrimin tim të mëhershëm për një diskutim më të detajuar), nuk mund të mos e përkrah fuqishëm Lëvizjen Vetëvendosje në këtë që kërkon. Së dyti, dhe prap në pajtim me pretendimin e dytë të demokracisë radikale (shih më sipër), Lëvizja Vetëvendosje! kërkon vazhdimisht që të shpëtohet demokracia (pra edhe liberal demokracia që aq shumë e do e shumë pak e njeh Matoshi) nga katandisja fatkeqe dhe përvetësimet hegjemonike që e kanë kapluar këtë të fundit në Kosovë. Atëherë, pyetja që do shtruar dhe që Matoshi e shmang sepse preferon të ngre akuza të pabaza kundër Lëvizjes Vetëvendosje! për chuegevarizëm dhe dhunë, është kjo: çfarë i bën demokratike dhe qytetare kërkesat e Lëvizjes Vetëvendosje? Lëvizja Vetëvendosje ka shumë kërkesa demokratike që nuk mund të plotësohen brenda sistemit, por dy janë kryesore dhe definuese: referendumi (vetëvendosja) dhe vetëqeverisja. Pra, kjo lëvizje kërkon që populli në Kosovë të bëhet faktor duke ju dhënë e drejta për të shprehur vullnetin e vetë përmes instrumentit më legjitim demokratik që njohim. Ashtu si demokracia në fytyrën e vetë autentike, edhe Lëvizja Vetëvendosje! është e vetmja që sot thërret për faktorizim dhe liri të popullit. Kjo e bën Lëvizjen Vetëvendosje! të vetmin organizim politik në Kosovë që meriton epitetin radikal-demokratik, për dallim nga epiteti sipërfaqësor-demokratik që i karakterizon ato organizime politike, siç janë partitë politike sot në Kosovë, që i thërrasin popullit vetëm në kohë zgjedhjesh, pra për qëllime instrumentale. Lëvizja Vetëvendosje! është poashtu kundër strukturave të huaja pushtetmbajtëse në Kosovë sepse është për vetëqeverisje të popullit, një ideal normativ ky i çdo teorie të demokracisë. Po pse matanë demokracisë radikale, pyet Matoshi, i cili konsideron që Lëvizja Vetëvendosje! është thjeshtë brenda demokracisë radikale. Matanë sepse Lëvizja Vetëvendosje! po kërkon subjektifikimin e asaj që në këto rrethana përbën të pasubjektifikueshmën për rendin aktual juridiko-politik: referendumi dhe e drejta për vetëvendosje është ajo çfarë na mohohet nga çdo dokument juridik mbi të cilin është i bazuar rendi aktual në Kosovë (pakoja e Ahtisaarit dhe rezoluta 1244). Matanë poashtu sepse sipas Zizek, ky përjashtim fundamental, pra përjashtimi i objektit fantazmatik, që në rrethanat kosovare është pikërisht vetëvendosja, është ajo çfarë në fakt do ta definoj dhe karakterizoj gjithmonë politikën demokratike dhe do të mundësojë vetë garën mes projekteve hegjemonike dominante. Pra për të dyja këto arsye, kërkesa e Lëvizjes Vetëvendosje! për referendum, duke qenë kërkesë për të faktorizuar atë që po mohohet e shtypet me çdo kusht nga rendi aktual politiko-juridik, pra vetë objektin fantazmatik, paraqet demokraci radikale dhe matanë. Së këndejmi, prap e njëjta pyetje për Matoshin: ku po e sheh determinizmin cheguevarist këtu? Nëse dikush po shquhet për determinizëm cheguevarist ky është rendi aktual politik që nuk po lejon daljen e popullit në referendum duke u arsyetuar me “ne e dijmë çfarë do populli prandaj pse ta duam referendumin?!”. Pra nëse dikush po sillet me determinizëm dhe po projekton vetëdije falso (false consciousness), për ç’gjë zakonisht kritikohet marksizmi si doktrinë, këta janë qeveritarët tonë dhe jo Lëvizja Vetëvendosje!, e cila po kërkon që populli ta thotë atë çfarë ka për ta thënë (pavarësisht që edhe Lëvizja Vetëvendosje! e kërkon referendumin sepse natyrshëm e di çfarë do jetë rezultati i tij). Prandaj, kërkesat e Lëvizjes Vetëvendosje!, bashkë me kundërshtimin e Pakos së Ahtisaarit, janë në thelb pro-amerikane dhe jo anti-amerikane siç mundohet të sugjeroj Matoshi: lufta për vetëvendosje dhe vetëqeverisje e karakterizon më së miri historinë e popullit amerikan.
Sa për akuzat për dhunë që Matoshi i drejton ndaj Lëvizjes Vetëvendosje!, mendoj që janë shumë joserioze, të pabaza e paragjykuese dhe morën përgjigjen e merituar në reagimin e Shqiptar Osekut (shih Gazeta Express, 25 korrik 2008, f.25).
Hegjemonia
Së pari, këtu Matoshi hamendet në lidhje me atë se çfarë na paskësh qenë synimi kombëtar politik i shqiptarëve dhe dëshiron të na lë të kuptojmë që kjo situatë që kemi sot është më e mira që mund të bëjmë. Këtu më befason Matoshi sepse kam pritur që bile kaq di: kam pritur që ai e di që lëvizja kombëtare shqiptare kur bëri shpalljen e pavarësisë së Shqipërisë së sotme, atë e konsideroi jo të plotë dhe vazhdoi ta konsideroj Kosovën dhe trevat tjera shqiptare si të okupuara pa të drejtë nga shtetet fqinje. Shqiptarët e mbetur jashtë territorit të shtetit shqiptar vazhduan që lirinë ta barazojnë me të drejtën për vetëvendosje duke kërkuar referendum përmes së cilit të bëjnë të ditur qëndrimin e tyre për një shtet të përbashkët shqiptar (dhe jo të madh, siç e quan Matoshi, duke rënë kështu viktimë e fjalorit të hegjemonisë serbe). Ky synim ishte në axhendën e Konferencës së Bujanit, por dështoi të realizohej. Kosova si shtet i pavarur, ndërkaq, u bë qëllim më vonë, kur shqiptarëve iu tha që nuk ka ndryshim të kufijve dhe kur ky parim, inferior në pikëpamje demokratike, e mundi parimin e vetëvendosjes për çdo popull, të mbrojtur nga vetë Amerika në fillim të shekullit 20. Pra, kjo është historia, zoti Matoshi, të pëlqeu apo s’të pëlqeu ty. Pajtohem me Matoshin që ishin fuqitë e mëdha ato që e përjashtuan vetëvendosjen nga qëllimet politike kombëtare, por pikërisht ky është problemi im me klasën tonë pushtetmbajtëse: pse të mos ofrojnë projekte të tyre edhe ata, duke u vënë në mbrojtje të vetëvendosjes? Prandaj i quajta apolitik këta përfaqësuesit tonë. E sa për atë pretendimin e Matoshit që zgjidhja që Pakoja e Ahtisaarit ofroi për çështjen e Kosovës është poashtu evidencë për definimin e politikës si art i së mundshmës (në fjalët e autorit, “një zgjidhje pa humbës të trishtuem e fitues të dalldisun”), pajtohem me të, vetëm se komplimenti për këtë vepër politike do duhej të shkonte në adresë të atyre që e dizajnuan këtë pako, pra ata që binden negociatorët tonë të nënshkruajnë. Pra, përsëri, nuk janë përfaqësuesit tonë ata që do ta meritonin epitetin ‘politik’: ata mbeten blerës pojektesh politike të parashutuara nga jashtë, pra apolitik.
Së dyti, Matoshi, për dallim nga unë, beson në hegjemoninë e huaj qëllimmirë. Unë nuk mund të besoj në hegjemoni të huaj qëllimmirë për dy arsye. Së pari, si ta di që është qëllimmirë? Me këtë strukturë të shumëfishtë pushteti të huaj (ICO, EULEX, UNMIK) që është imun ndaj ligjit që ka ardhur ta zbatoj dhe që nuk i përgjigjet Kuvendit të dalë nga vota e lirë, unë si qytetar i Kosovës thjesht e kam të pamundur të di nëse ICO, EULEX apo UNMIK janë duke punuar për qëllime të mira. Të tria janë struktura pushteti jollogaridhënëse brenda Kosovës dhe si të tilla jodemokratike. Së dyti, edhe sikur ta dija që është qëllimmirë, hegjemonia e huaj nuk lejon vetëqeverisjen, që është ideali më i lartë demokratik dhe me këtë, siç ka elaboruar edhe John Stuart Mill kur ka shkruar mbi rreziqet nga “despoti i mirë”, as zhvillimin demokratik të popullit. Mill ka dhënë elaboratin më të mirë mbi atë se si “despoti i mirë”, ose ai që mund ta quajmë të tillë, është në fakt më i rrezikshëm për demokracinë sesa “despoti i keq”. Sipas Mill, “despoti i mirë” e pasivizon tërësisht popullin, i cili më pas as nuk pyet e as që pyetet. Kjo sjell, siç ka sjell në Kosovë me strukturat e huaja pushtetmbajtëse që u shumëfishuan si pasojë e Pakos së Ahtisarit, atë që Albin Kurti në një shkrim të mëhershëm në po këtë gazetë e me të drejtë e quajti vdekja në pyetje. Pra në Kosovë populli as po pyet e as që po pyetet. Këtij deformimi vetëm demokratik nuk mund t’i themi, zoti Matoshi.
Përfundim
Po del, pra, që Matoshi, sidomos tek tezat që ngre kundër teorisë së demokracisë radikale dhe Lëvizjes Vetëvendosje!, bën gabime elementare dhe në vend që t’u bëj një analizë më të hollë gjërave, ai vendos t’u dorëzohet paragjykimeve. Për këtë më vjen keq sepse sikur kritika e Matoshit të kishte qenë një kritikë e informuar, edhe kjo polemikë mes nesh do kishte më shumë vlerë.
P.S. E ftoj lexuesin e interesuar të Express që mund të lexoj në anglisht (nuk e di nëse janë përkthyer në gjuhën shqipe) të konsultoj librat e mëposhtëm dhe më pas të gjykoj vetë mbi teorinë e demokracisë radikale:
1. Mouffe, Chantal On the political ( New York: Routledge, 2005)
2. Laclau, Ernesto On Populist Reason (London: Verso, 2005)
3. Laclau, Ernesto dhe Chantal Mouffe Hegemony and Socialist Strategy (London: Verso,1985)
botuar tek Express në tre vazhdime, 30, 31 korrik dhe 1 gusht, 2008
Reagimi i Halil Matoshit
Demokracia radikale = ‘cheguevarizëm’
Rreth shkrimit “Demokracia radikale dhe e drejta për vetëvendosje si objekti fantazmatik” të Gent Carrabregut, Gazeta Express, 4 korrik 2008
E martë, 22 korrik 2008
Halil Matoshi
Gent Carrabregu nuk ka ditë qysh t’ia bëjë ndonjë hajr lëvizjes “VETËVENDOSJE!”, (që megjithë elanin, dijen dhe vullnetin, kjo lëvizje është katandisë në anarkizëm), pos që t’i racionalizojë veprimet dhe mendësinë e saj “kundër shtatë krajlive” perms teorive moderne politike. Të kërkosh që kosovarët t’i rikthen kuptimit radikal të demokracisë që në esencë është një “socializëm elitar”, kjo d.m.th. t’u kërkosh atyre të shndërrohen në sadomazohistë, e ta rimundojnë ( jo rimendojnë!?) vetën dhe të tjerët, deri në zhdukje fizike. Praktika duhet të ndërtohet gjithmonë mbi një teori të mirë thoshte Da Vinçi. Po çfarë teorie ofron autori kundër apatisë së klasës politike kosovare? Qysh në fillim të shekullit 20 Ortega Y Gasset fliste mbi njeriun-masë dhe “misionin historic të demokracisë radikale” duke e kuptuar atë si socializëm. Nëse dihet se lideri i lëvizjes VETËVENDOSJE!, Albin Kurti angazhohet për zgjidhje revolucionare të çështjes së Kosovës, kjo d.m.th. se demokracia radikale për të cilën angazhohet dhe e glorifikon Gent Carrabregu, nuk e përjashton dhunën, në emër të interesave më të larta të popullit si abstraksion, ose të kombit si parim, në dëm të interesave të shtetit si realitet. Nëse edhe e glorifikojmë revolucionin – thotë Y Gasset – këtë e bëjmë duke shpresuar se revolucioni paraqet vlera të larta kulturore dhe jo vetëm akte destruksioni; s’ka dyshim që revolucionet, shfaqin edhe atë se sa është i padrejtë rendi ekzistues, aq kriminal sa që arsyeton “të bëmat e pakëndshme të revolucionit”. Demokracia sipas observimeve elitare (aristokratike) të Y Gasset, vet për veti është armike e lirisë, dhe me peshën e vet çon kah absolutizmi i shumicës. Në mbështetje të kësaj teze, Y Gasset citon Tocqueville’in dhe Aristotelin se vërtet demokracia radikale është një tirani, por më më shumë tiranë.
Duke definuar demokracinë Giovani Sartori shkruan se demokraci komuniste kurrë nuk ka pasë (gjysmë shekulli është manipuluar me tezën se ekzistojnë dy demokraci, ajo perëndimore dhe komuniste) as që mundet me pasë, sepse ka vetëm një demokraci e ajo është demokracia liberale. Sartori nuk i bindet teorisë së Berry Holdenit për pesë bërthama të teorive demokratike, asaj radikale, neoradikale, pluraliste, elitare dhe liberal-demokratike.
Sartori vëren se teoria e demokracisë (në njëjës) është , në thelb, një: teoria e demokracisë liberale. Pra sipas tij, e vetmja teori e plotë e demokracisë, që është njëkohësisht a) përshkruese normative, por edhe b) shndërrimi i teorisë në praktikë, është sot teoria e shtetit liberal-demokratik.
Sëkëndejmi “Che Guevarizmi” i Lëvizjes “VETËVENDOSJE!” nuk garanton asgjë më shumë se tirani me disa tiranë (elita revolucionare), për më tepër kjo shpie në dhunë “të arsyeshme”, në emër të luftës kundër një pushteti të pamoralshëm, të keq.
Ernesto Che Guevara si ‘socialist elitar’ doktrinën e tij të eksportimit të revolucionit e mbështeste në tezën se për të pasur sukses revolucioni nuk është e domosdoshme mbështetja e gjerë në masat popullore, mjafton që një elitë këmbëngulëse ta kryej revolucionin dhe t’ia imponojë me lehtësi të padurueshme konceptin e vet elitar – të dhunshëm - një shoqërie. Pajtohem me autorin se Qeveria e Kosovës, vetëm po bën spektatorin apolitik që asnjëherë nuk merr mundin të ofrojë projektet e veta politike, (që nuk i ka, sepse aty askush nuk mendon) por në një shoqëri paskonfliktuale dhe autoritare (ish-komuniste) siç është shoqëria kosovare thirrja në ndihmë e eksponentëve kryesor të teorisë së demokracisë radikale - Chantal Mouffe dhe Ernesto Laclau është pa efekt, madje kundërefektive. Kosovarëve u duhet një demokraci
liberale sipas idealit britanik ose amerikan (sepse demokracia e shumicës që deputetët i shndërron në makina votimi për partinë e jo për solucionin më të mirë për qytetarin është bërë ngulfatësi më i madh i lirisë qytetare.
Demokracia në Kosovë nuk mund të jap rezultate nëse atë nuk e derivon një elitë politike e kulturore apo nëse nuk e derivojnë subjektet politike përmes ligjvënësve të pavarur nga partitë.
Autori aludon se zgjidhja për apatinë qytetare qëndron në masivizimin e politikës, pra në aksionin direkt të pakicës së zgjedhur për ta disiplinuar vulgus’in (demos’in) pra për ta ngritë masën në këmbë, sipas motos së revistës së Lustalovit (Familja e shenjtë, Marx&Engels) që thotë: “Të mëdhenjtë na duken të mëdhenj, vetëm pse ne rrimë të gjunjëzuar. Të ngritemi...”.
Pajtohem se politikja dhe politika nuk kanë vdekur (si luftë projektesh hegjemoniake) por demokracia radikale (e majta elitare) nuk është shpëtimi nga mbyllja e mundësive për artikulimin e alternativave brenda sistemit, por nuk mund të pajtohem se kjo ka çuar tek lindja dhe suksesi i partive ksenofobike të ekstremit të djathtë (kjo në rrafshin e politikës kombëtare) dhe terrorizmi (kjo në rrafshin e politikës ndërkombëtare). Madje sa i përket
kësaj të dytës, terrorizmit global, mendoj se është pikërisht prodhim i një ‘marksizmi islamist” ose një islami politik, përderisa ksenofobia dhe ekstremizmi i djathtë është në rënie në Europë, për dallim nga rritja që pati shënuar në vitet ’90.
Autori duke folur për përjashtimin e vetëvendsojes nga “letrat” politike kosovare mendon se me këtë është dëmtuar projekti kombëtar i shqiptarëve, por ai nuk na e thotë se cili paskësh qenë ose na qenka ky projekt kombëtar i shqiptarëve: Shteti i pavarur i Kosovës, bashkimi i shqiptarëve në një shtet të madh, integrimet në NATO dhe BE...?
Mirëpo, përjashtimin e projektit kombëtar shqiptar (nëse me këtë autori nënkupton bashkimin me Shqipërinë) e bëri realpolitika e fuqive botërore e jo përfaqësuesit politik të Kosovës e të Shqipërisë. Pajtohem se aktiviteti i Lëvizjes Vetëvendosje!, faktikisht, paraqet demokraci radikale por jo matanë, sepse është brenda (të së majtës revolucionare), pra siç e thotë vetë autori, brenda demokracisë radikale. Mirëpo autori ka një kundërthënie kur flet për lëvizjen e vetme civile, sepse demokratët radikalë të kësaj lëvizjeje e kanë hedhur matanë civis’in duke iu rikthyer etnonacionalizmit. “Duke qenë shumë e vendosur në misionin e saj, Lëvizja Vetëvendosje!, po na tregon pse definimi i shpeshtë i politikës si arti i së mundshmes është shumë i qëlluar”, shkruan autori, por e njëjta mund të thuhet për konceptin ‘apolitik” siç e cilëson autori, të qeverisë kosovare, sepse ‘apolitika’ e kësaj qeverisjeje po dëshmon më së miri se vërtet politika është art i së mundshmes”, shkruan Carrabregu.
Misioni i kësaj lëvizjeje është lufta ndaj projektit Ahtisaarian, përmes aksionit direkt, që sipas Y Gasset është sinonim për dhunën. “Aksioni direkt është Charta Magna e barbarisë pra e masës që merr pjesë në jetën publike vetëm përmes dhunës duke shmangur kështu idenë tradicionale evropiane të civis’it, të qytetarit dhe civilizimit për jetën në bashkësi. Nëse përjashtojmë Pakon e Ahtisaarit, si të imponuar nga faktori i huaj, sipas rezonit të Carrebregut, kjo d.m.th. se kosovarët janë kundër projektit hegjemoniak të ShBA’ve në Ballkan (pra kundër “hegjemonisë qëllimmirë” sipas Robert Kagan’it) që në kuptimin e realpolitikës ka ofruar një zgjidhje të dizajnuar mjeshtërisht, në atë mënyrë për Kosovën, që askujt të mos i merret asgjë e ndieshme dhe të mos i jepet po ashtu asgjë e ndieshme. Që të mos ketë humbës të trishtuem dhe fitues të dalldisun! E çka ka mujtë më shumë Kosova dhe shoqëria kosovare? Për më pak dhe më keq e di.
botuar tek Express, 22 korrik 2008
Rreth shkrimit “Demokracia radikale dhe e drejta për vetëvendosje si objekti fantazmatik” të Gent Carrabregut, Gazeta Express, 4 korrik 2008
E martë, 22 korrik 2008
Halil Matoshi
Gent Carrabregu nuk ka ditë qysh t’ia bëjë ndonjë hajr lëvizjes “VETËVENDOSJE!”, (që megjithë elanin, dijen dhe vullnetin, kjo lëvizje është katandisë në anarkizëm), pos që t’i racionalizojë veprimet dhe mendësinë e saj “kundër shtatë krajlive” perms teorive moderne politike. Të kërkosh që kosovarët t’i rikthen kuptimit radikal të demokracisë që në esencë është një “socializëm elitar”, kjo d.m.th. t’u kërkosh atyre të shndërrohen në sadomazohistë, e ta rimundojnë ( jo rimendojnë!?) vetën dhe të tjerët, deri në zhdukje fizike. Praktika duhet të ndërtohet gjithmonë mbi një teori të mirë thoshte Da Vinçi. Po çfarë teorie ofron autori kundër apatisë së klasës politike kosovare? Qysh në fillim të shekullit 20 Ortega Y Gasset fliste mbi njeriun-masë dhe “misionin historic të demokracisë radikale” duke e kuptuar atë si socializëm. Nëse dihet se lideri i lëvizjes VETËVENDOSJE!, Albin Kurti angazhohet për zgjidhje revolucionare të çështjes së Kosovës, kjo d.m.th. se demokracia radikale për të cilën angazhohet dhe e glorifikon Gent Carrabregu, nuk e përjashton dhunën, në emër të interesave më të larta të popullit si abstraksion, ose të kombit si parim, në dëm të interesave të shtetit si realitet. Nëse edhe e glorifikojmë revolucionin – thotë Y Gasset – këtë e bëjmë duke shpresuar se revolucioni paraqet vlera të larta kulturore dhe jo vetëm akte destruksioni; s’ka dyshim që revolucionet, shfaqin edhe atë se sa është i padrejtë rendi ekzistues, aq kriminal sa që arsyeton “të bëmat e pakëndshme të revolucionit”. Demokracia sipas observimeve elitare (aristokratike) të Y Gasset, vet për veti është armike e lirisë, dhe me peshën e vet çon kah absolutizmi i shumicës. Në mbështetje të kësaj teze, Y Gasset citon Tocqueville’in dhe Aristotelin se vërtet demokracia radikale është një tirani, por më më shumë tiranë.
Duke definuar demokracinë Giovani Sartori shkruan se demokraci komuniste kurrë nuk ka pasë (gjysmë shekulli është manipuluar me tezën se ekzistojnë dy demokraci, ajo perëndimore dhe komuniste) as që mundet me pasë, sepse ka vetëm një demokraci e ajo është demokracia liberale. Sartori nuk i bindet teorisë së Berry Holdenit për pesë bërthama të teorive demokratike, asaj radikale, neoradikale, pluraliste, elitare dhe liberal-demokratike.
Sartori vëren se teoria e demokracisë (në njëjës) është , në thelb, një: teoria e demokracisë liberale. Pra sipas tij, e vetmja teori e plotë e demokracisë, që është njëkohësisht a) përshkruese normative, por edhe b) shndërrimi i teorisë në praktikë, është sot teoria e shtetit liberal-demokratik.
Sëkëndejmi “Che Guevarizmi” i Lëvizjes “VETËVENDOSJE!” nuk garanton asgjë më shumë se tirani me disa tiranë (elita revolucionare), për më tepër kjo shpie në dhunë “të arsyeshme”, në emër të luftës kundër një pushteti të pamoralshëm, të keq.
Ernesto Che Guevara si ‘socialist elitar’ doktrinën e tij të eksportimit të revolucionit e mbështeste në tezën se për të pasur sukses revolucioni nuk është e domosdoshme mbështetja e gjerë në masat popullore, mjafton që një elitë këmbëngulëse ta kryej revolucionin dhe t’ia imponojë me lehtësi të padurueshme konceptin e vet elitar – të dhunshëm - një shoqërie. Pajtohem me autorin se Qeveria e Kosovës, vetëm po bën spektatorin apolitik që asnjëherë nuk merr mundin të ofrojë projektet e veta politike, (që nuk i ka, sepse aty askush nuk mendon) por në një shoqëri paskonfliktuale dhe autoritare (ish-komuniste) siç është shoqëria kosovare thirrja në ndihmë e eksponentëve kryesor të teorisë së demokracisë radikale - Chantal Mouffe dhe Ernesto Laclau është pa efekt, madje kundërefektive. Kosovarëve u duhet një demokraci
liberale sipas idealit britanik ose amerikan (sepse demokracia e shumicës që deputetët i shndërron në makina votimi për partinë e jo për solucionin më të mirë për qytetarin është bërë ngulfatësi më i madh i lirisë qytetare.
Demokracia në Kosovë nuk mund të jap rezultate nëse atë nuk e derivon një elitë politike e kulturore apo nëse nuk e derivojnë subjektet politike përmes ligjvënësve të pavarur nga partitë.
Autori aludon se zgjidhja për apatinë qytetare qëndron në masivizimin e politikës, pra në aksionin direkt të pakicës së zgjedhur për ta disiplinuar vulgus’in (demos’in) pra për ta ngritë masën në këmbë, sipas motos së revistës së Lustalovit (Familja e shenjtë, Marx&Engels) që thotë: “Të mëdhenjtë na duken të mëdhenj, vetëm pse ne rrimë të gjunjëzuar. Të ngritemi...”.
Pajtohem se politikja dhe politika nuk kanë vdekur (si luftë projektesh hegjemoniake) por demokracia radikale (e majta elitare) nuk është shpëtimi nga mbyllja e mundësive për artikulimin e alternativave brenda sistemit, por nuk mund të pajtohem se kjo ka çuar tek lindja dhe suksesi i partive ksenofobike të ekstremit të djathtë (kjo në rrafshin e politikës kombëtare) dhe terrorizmi (kjo në rrafshin e politikës ndërkombëtare). Madje sa i përket
kësaj të dytës, terrorizmit global, mendoj se është pikërisht prodhim i një ‘marksizmi islamist” ose një islami politik, përderisa ksenofobia dhe ekstremizmi i djathtë është në rënie në Europë, për dallim nga rritja që pati shënuar në vitet ’90.
Autori duke folur për përjashtimin e vetëvendsojes nga “letrat” politike kosovare mendon se me këtë është dëmtuar projekti kombëtar i shqiptarëve, por ai nuk na e thotë se cili paskësh qenë ose na qenka ky projekt kombëtar i shqiptarëve: Shteti i pavarur i Kosovës, bashkimi i shqiptarëve në një shtet të madh, integrimet në NATO dhe BE...?
Mirëpo, përjashtimin e projektit kombëtar shqiptar (nëse me këtë autori nënkupton bashkimin me Shqipërinë) e bëri realpolitika e fuqive botërore e jo përfaqësuesit politik të Kosovës e të Shqipërisë. Pajtohem se aktiviteti i Lëvizjes Vetëvendosje!, faktikisht, paraqet demokraci radikale por jo matanë, sepse është brenda (të së majtës revolucionare), pra siç e thotë vetë autori, brenda demokracisë radikale. Mirëpo autori ka një kundërthënie kur flet për lëvizjen e vetme civile, sepse demokratët radikalë të kësaj lëvizjeje e kanë hedhur matanë civis’in duke iu rikthyer etnonacionalizmit. “Duke qenë shumë e vendosur në misionin e saj, Lëvizja Vetëvendosje!, po na tregon pse definimi i shpeshtë i politikës si arti i së mundshmes është shumë i qëlluar”, shkruan autori, por e njëjta mund të thuhet për konceptin ‘apolitik” siç e cilëson autori, të qeverisë kosovare, sepse ‘apolitika’ e kësaj qeverisjeje po dëshmon më së miri se vërtet politika është art i së mundshmes”, shkruan Carrabregu.
Misioni i kësaj lëvizjeje është lufta ndaj projektit Ahtisaarian, përmes aksionit direkt, që sipas Y Gasset është sinonim për dhunën. “Aksioni direkt është Charta Magna e barbarisë pra e masës që merr pjesë në jetën publike vetëm përmes dhunës duke shmangur kështu idenë tradicionale evropiane të civis’it, të qytetarit dhe civilizimit për jetën në bashkësi. Nëse përjashtojmë Pakon e Ahtisaarit, si të imponuar nga faktori i huaj, sipas rezonit të Carrebregut, kjo d.m.th. se kosovarët janë kundër projektit hegjemoniak të ShBA’ve në Ballkan (pra kundër “hegjemonisë qëllimmirë” sipas Robert Kagan’it) që në kuptimin e realpolitikës ka ofruar një zgjidhje të dizajnuar mjeshtërisht, në atë mënyrë për Kosovën, që askujt të mos i merret asgjë e ndieshme dhe të mos i jepet po ashtu asgjë e ndieshme. Që të mos ketë humbës të trishtuem dhe fitues të dalldisun! E çka ka mujtë më shumë Kosova dhe shoqëria kosovare? Për më pak dhe më keq e di.
botuar tek Express, 22 korrik 2008
e diel, 29 qershor 2008
Demokracia radikale dhe e drejta për vetëvendosje si objekti fantazmatik
Pse sot në Kosovë kemi aq shumë nevojë për një kuptim radikal të demokracisë dhe politikës demokratike? Apo, çka mund të mësojmë nga Mouffe dhe Laclau?
Në një kohë kur në Kosovë, gjithnjë e më shumë, po ofrohen projekte konfigurimi e rikonfigurimi, qoftë nga OKB, qoftë nga Qeveria Serbe që me ngulm po kërkon ndarjen funksionale të Kosovës, e ndërkohë që pretendenti i sovranitetit, Qeveria e Kosovës, vetëm po bën spektatorin apolitik që asnjëherë nuk merr mundin të ofroj projektet e veta politike, nuk mund të mos konstatoj nevojën për t’ju kthyer dy eksponentëve kryesor të teorisë së demokracisë radikale—Chantal Mouffe dhe Ernesto Laclau. Nëse dikush sot ka nevojë për të lexuar këta dy teoricienë politik, këta janë qeveritarët tonë. Pse?
Duke ju kundërpërgjigjur konstatimit nga disa teoricienë politik dhe sociolog se jemi duke jetuar në një botë post-politike dhe post-ideologjike ku përplasjet mes së majtës dhe së djathtës kanë, pothuajse, pushuar së ekzistuari, Chantal Mouffe dhe Ernesto Laclau argumentojnë për nevojën për të kuptuar politikën demokratike si një ndërmarrje gjithmonë të zhytur në antagonizëm. Sipas Mouffe, të pretendosh se kemi lëvizur “matanë së majtës dhe së djathtës”, siç pretendon Anthony Giddens ta zëmë, do të thotë të mohosh vetë politikën. Politika nuk është asgjë tjetër pos luftë projektesh hegjemonike, sipas Mouffe, dhe prandaj të flasësh për një realitet matanë të majtës dhe të djathtës do të thotë të mohosh vetë atë çfarë e bën politikën politikë: përplasja e vizioneve të ndryshme që pretendojnë të bëhen hegjemon, pra të plotfuqishëm dhe të pazëvendësueshëm. Duke e kuptuar politikën si luftë projektesh hegjemonike, Mouffe pretendon që ne jo vetëm që i afrohemi më shumë të vërtetës, por e zgjidhim edhe problemin e apatisë qyetatare që ka kapluar shumë shoqëri perëndimore si rezultat i reduktimit të politikës në aktivitet konsensual rreth projektit hegjemonik neo-liberal. Asnjëherë pa dashur për të mohuar realitetin që shumë nga teoricienët politik i shtyu për të shpallur vdekjen e politikës dhe ideologjisë (përfundimi i luftës së ftohtë, lëvizja nga qendra e shumicës së partive politike në Europë, lidhja e koalicioneve mes partive të djathta dhe të majta), Mouffe dëshiron të tregojë dy gjëra: 1) pse politika si antagonizëm nuk ka vdekur, dhe, më e rëndësishmja 2) pse të lavdëruarit e një politike matanë së majtës dhe së djathtës, jo që nuk sjell ndonjë dobi për politikën demokratike, por e rrezikon vetë atë në mënyrën më të rrezikshme të mundshme. Se politikja dhe politika nuk kanë vdekur në këto kohëra tona që disa pa ngurrim i kanë emëruar post-politike dhe post-ideologjike e vërtetojnë zhvillimet politike në të dy rrafshet: atë të politikës kombëtare dhe atë të politikës ndërkombëtare. Sipas Mouffe, asnjëherë pa dashur për të sugjeruar që ky është i vetmi shpjegues i këtyre zhvillimeve komplekse politike e shoqërore, lëvizja matanë së majtës dhe së djathtës dhe pajtimi i pakusht rreth projektit hegjemonik neoliberal që ka mbyllur mundësitë për artikulimin e alternativave brenda sistemit, ka çuar tek lindja dhe suksesi i partive ksenofobike të ekstremit të djathtë (kjo në rrafshin e politikës kombëtare) dhe terrorizmi (kjo në rrafshin e politikës ndërkombëtare). Se sa të dëmshme për mundësinë e zhvillimit të një politike demokratike janë këto dy zhvillime besoj e kemi parë të gjithë: urrejtja racore si dhe terrorizmi dhe kontra-terrorizmi bëhen format kryesore të të bërit politikë, e me këtë, siç vë re me të drejtë Mouffe, tjetri në politikë nuk shihet më si kundërshtar legjitim politik (siç ishte dikur kur politika zhvillohej në relacionin majtë-djathtë) por si vetë armiku që në rastin më të mirë do burgosur, e në rastin më të keq, likuiduar fizikisht.
Për të plotësuar Mouffe-n, eksponenti tjetër i teorisë së demokracisë radikale, teoricieni politik Ernesto Laclau, konstaton se politika demokratike nuk është asgjë tjetër pos një insistim i vazhdueshëm për të fiksuar domethënie. Çka do thotë me këtë Laclau? Sipas Laclaut, politika demokratike karakterizohet nga një luftë e vazhdueshme mes projektesh hegjemonike për të fiksuar domethënien e “shënjuesve të zbrazët” (empty signifiers). Një shembull i një shënjuesi të zbrazët është, ta zëmë, fraza e dëgjuar shpesh “liri dhe barazi për të gjithë”. Kjo frazë përbën një shënjues të zbrazët sepse është e hapur për interpretim, dhe është pikërisht dëshira për të dominuar interpretimin e këtij shënjuesi të zbrazët, pra për ta “mbushur” atë me vizione të qarta politike, ajo që përbën vetë politikën demokratike. Janë projektet e ndryshme hegjemonike ato që luftojnë për të dominuar interpretimin e këtyre shënjuesve të zbrazët: të djathtët, ta zëmë, tradicionalisht kanë definuar lirinë si ndarje e shtetit nga ekonomia dhe tregu i lirë, përderisa të majtët kanë bërë mu të kundërten. Kjo është arsyeja, sipas Laclaut, se pse shënjuesit e zbrazët kanë rëndësi të posaçme në politikë. Nga ky konceptim i politikës si luftë mes projektesh hegjemonike me qëllim të dominimit të domethënies së shënjuesit të zbrazët rrjedh natyrshëm që politika do karakterizohet nga një përjashtim i vazhdueshëm: projektet e ndryshme hegjemonike ne luftë e sipër do mundohen të përjashtojnë njëra tjetrën për të dal fitues. Por, siç ka vënë re me të drejtë filozofi slloven Slavoj Zizek, ky nuk është i vetmi lloj përjashtimi që do të karakterizoj politikën demokratike. Një tjetër përjashtim, shumë më i padukshëm, jo vetëm që shoqëron çdo luftë projektesh hegjemonike, por e mundëson vetë këtë luftë dhe me këtë edhe të kuptuarit e politikës demokratike si një ndërmarrje radikale që e pranon që vendi i fuqisë është i zbrazët dhe që demokracia është një projekt i hapur. Sipas Zizek, ky është përjashtimi i “objektit fantazmatik”. Ky objekti fantazmatik, më konkretisht dhe në një rrafsh politik, përbën një tjetër projekt a vizion politik, por që për rendin aktual socio-simbolik, është i papranueshëm dhe do shtypur me çdo kusht. Ky është ai përjashtimi esencial, padukshmëria e të cilit, sipas Zizek, pamundëson pajtimin tonë me principet e një demokracie me karakter radikal që e pranon se politika demokratike është nje luftë projektesh hegjemonike dhe se kemi të bëjmë me zbrastësi dhe plot pasiguri kur flasim për demokracinë ose politikën demokratike, dhe jo me një projekt të mbyllur njëherë e përgjithmonë që fillon e përfundon me kutinë e votimit, siç rëndom mendohet për demokracinë. Paradoski, pra, siç po vëjmë re, ka të bëjë me atë që përjashtimi nga diskursi ose rendi dominant socio-simbolik i objektit fantazmatik është kushti që mundëson vetë luftën mes projekteve hegjemonike dominante, por në të njëjten kohë, padukshmëria e këtij përjashtimi është ajo çfarë na parandalon të vijmë tek pranimi i principeve të demokracisë radikale që na ofrojnë Mouffe e Laclau. Kështu, paradoksalisht, përjashtimi i objektit fantazmatik nga rendi dominant diskursiv e socio-simbolik është edhe mundësuesi edhe pamundësuesi i një demokracie radikale.
Duke parë se si elita jonë politike në Kosovë është katandisur si jo më keq në një nënshtrim total ndaj projekteve të huaja hegjemonike që duan të mbushin sipas vizionit të tyre domethënien e shënjuesve të zbrazët si liria, demokracia e barazia, nuk mund të mos konstatoj nevojën menjëhershme që kemi për të kuptuar demokracinë dhe politikën demokratike si luftë projektesh hegjemonike që mundohen të etablojnë vetën e tyre si të pazëvendësueshme. Qeveritarët tonë me urgjencë duhet të edukohen për të kuptuar politikën ashtu siç Mouffe dhe Laclau na e definojnë. Duke e kuptuar kështu politikën demokratike, qeveritarët tonë më në fund do të kuptojnë që përballë një projekti politik të parashutuar nga jashtë që mundohet të na e barazojë lirinë, demokracinë dhe barazinë me Pakon e Ahtisaarit, ata duhet të ofrojnë një projekt alternativ që do të jetë në interesin e vendit dhe të popullit e jo të përqafojnë me nënshtrim interpretimet e ofruara të shënjuesve të zbrazët. Kjo, në fund të fundit, më në fund do i shndërronte këta përfaqësuesit tonë në politikanë, në përfaqësues politik, sepse kështu siç i kemi ata janë vetë shembulli tipik i qenieve apolitike. Kjo sjellje apolitike nga përfaqësuesit shqiptarë, atëherë, solli vetë braktisjen e projektit politik kombëtar që lirinë për shqiptarët gjithmonë e kishte barazuar me të drejtën për vetëvendosje. Më saktë, ajo çfarë kemi parë të ndodh në këto vitet e pasluftës është shndërrimi i vetëvendosjes si qëllim politik në vetë objektin fantazmatik që do shtypur vazhdimisht. Rikthimi i vetëvendosjes si qëllim politik përmes aktivitetit të LëvizjesVetëvendosje, ndërkaq, ka treguar se sa i urryer është objekti fantazmatik dhe deri ku është në gjendje të shkoj pushteti për të shtypur dhe shfarosur atë—ky rikthim është i dhimbshëm sepse paraqet vetë rikthimin e së shtypurës për të cilën flet Freudi (‘the return of the repressed’). Paradoksale në këtë mes është që përjashtimi i objektit fantazmatik nga rendi dominant politik në rastin e Kosovës nuk është se përbën ndonjë paradoks për teorinë dhe praktikën radikale demokratike, ashtu siç e kuptuam këtë paradoks më sipër: pra, fakti që në njërën anë përjashtimi i objektit fantazmatik nga diskursi dominant mundëson vetë garën mes projekteve hegjemonike dominante majtiste e djathtiste për fiksim të domethënies së shënjuesve të zbrazët, e në anën tjetër padukshmëria e këtij përjashtimi pamundëson realizimin dhe pranimin e principeve të një karakteri radikal demokratik që do të vë në dukje se demokracia është një projekt i hapur. Përkundrazi. Paradoksi shuhet në rastin e Kosovës: përjashtimi i projektit për vetëvendosje në Kosovë vetëm sa dëmton praktikën demokratike dhe të kuptuarit e drejtë të demokracisë; ky përjashtim nuk është se mundëson ndonjë garë mes projekteve hegjemonike në nivel strukturash shtetërore sepse në atë nivel ekziston vetëm një projekt hegjemonik i parashutuar nga jashtë që nuk sfidohet nga përfaqësuesit shqiptarë, kurse për sa i përket mundësimit të ndonjë përplasjeje mes vizioneve të majta e të djathta as që mund të flasim akoma. E tëra që përjashtimi i vetëvendojses nga rendi dominant politik ka mundësuar në Kosovë është ruajtja e një pushteti të zhveshur fuqish e kompetencash nga klasa jonë apolitike dhe zhvlerësimi total i demokracisë ose politikës demokratike.
Si pasojë e këtij përjashtimi kategorik të vetëvendosjes si projekt politik, e gjithë barra e argumentimit dhe ofrimit të një projekti alternativ politik i ka rënë Lëvizjes Vetëvendosje, koncepti dhe aktiviteti politik i së cilës, duke qenë vetë objekti fantazmatik, urrehet dhe përndjeket pa pushim nga autoritetet e shtetit, pa kursyer edhe jetën e aktivistëve, siç ndodhi në protestën e 10 shkurtit të vitit të kaluar. Për më tepër, Lëvizja Vetëvendosje, duke mos pasur pushtetin, pra duke vepruar jashtë shtetit, është në një luftë të pabarabartë me strukturat shtetërore të cilat kanë nën kontroll shumë më shumë resurse sesa ajo. Në këto kushte, i vetmi ballafaqim i vërtetë politik në Kosovë po ndodh mes një strukture të tërë shteti dhe një lëvizjeje civile. E kjo thotë shumë për atë se sa e vështirë, por dhe sa e nevojshme është lufta e demokratëve radikal nga Lëvizja Vetëvendosje që kanë marrë për obligim të subjektifikojnë vetë objektin fantazmatik, për shtypjen e vazhdueshme të së cilit punon një strukturë e tërë shtetërore. Aktiviteti i Lëvizjes Vetëvendosje, faktikisht, paraqet demokraci radikale dhe matanë: Lëvizja Vetëvendosje po kërkon subjektifikimin e asaj që përbën të pasubjektifikueshmën në këto rrethana. Duke qenë shumë e vendosur në misionin e saj, Lëvizja Vetëvendosje po na tregon pse definimi i shpeshtë i politikës si arti i së mundshmes është shumë i qëlluar.
botuar tek e përditshmja Express, 4 korrik 2008
Në një kohë kur në Kosovë, gjithnjë e më shumë, po ofrohen projekte konfigurimi e rikonfigurimi, qoftë nga OKB, qoftë nga Qeveria Serbe që me ngulm po kërkon ndarjen funksionale të Kosovës, e ndërkohë që pretendenti i sovranitetit, Qeveria e Kosovës, vetëm po bën spektatorin apolitik që asnjëherë nuk merr mundin të ofroj projektet e veta politike, nuk mund të mos konstatoj nevojën për t’ju kthyer dy eksponentëve kryesor të teorisë së demokracisë radikale—Chantal Mouffe dhe Ernesto Laclau. Nëse dikush sot ka nevojë për të lexuar këta dy teoricienë politik, këta janë qeveritarët tonë. Pse?
Duke ju kundërpërgjigjur konstatimit nga disa teoricienë politik dhe sociolog se jemi duke jetuar në një botë post-politike dhe post-ideologjike ku përplasjet mes së majtës dhe së djathtës kanë, pothuajse, pushuar së ekzistuari, Chantal Mouffe dhe Ernesto Laclau argumentojnë për nevojën për të kuptuar politikën demokratike si një ndërmarrje gjithmonë të zhytur në antagonizëm. Sipas Mouffe, të pretendosh se kemi lëvizur “matanë së majtës dhe së djathtës”, siç pretendon Anthony Giddens ta zëmë, do të thotë të mohosh vetë politikën. Politika nuk është asgjë tjetër pos luftë projektesh hegjemonike, sipas Mouffe, dhe prandaj të flasësh për një realitet matanë të majtës dhe të djathtës do të thotë të mohosh vetë atë çfarë e bën politikën politikë: përplasja e vizioneve të ndryshme që pretendojnë të bëhen hegjemon, pra të plotfuqishëm dhe të pazëvendësueshëm. Duke e kuptuar politikën si luftë projektesh hegjemonike, Mouffe pretendon që ne jo vetëm që i afrohemi më shumë të vërtetës, por e zgjidhim edhe problemin e apatisë qyetatare që ka kapluar shumë shoqëri perëndimore si rezultat i reduktimit të politikës në aktivitet konsensual rreth projektit hegjemonik neo-liberal. Asnjëherë pa dashur për të mohuar realitetin që shumë nga teoricienët politik i shtyu për të shpallur vdekjen e politikës dhe ideologjisë (përfundimi i luftës së ftohtë, lëvizja nga qendra e shumicës së partive politike në Europë, lidhja e koalicioneve mes partive të djathta dhe të majta), Mouffe dëshiron të tregojë dy gjëra: 1) pse politika si antagonizëm nuk ka vdekur, dhe, më e rëndësishmja 2) pse të lavdëruarit e një politike matanë së majtës dhe së djathtës, jo që nuk sjell ndonjë dobi për politikën demokratike, por e rrezikon vetë atë në mënyrën më të rrezikshme të mundshme. Se politikja dhe politika nuk kanë vdekur në këto kohëra tona që disa pa ngurrim i kanë emëruar post-politike dhe post-ideologjike e vërtetojnë zhvillimet politike në të dy rrafshet: atë të politikës kombëtare dhe atë të politikës ndërkombëtare. Sipas Mouffe, asnjëherë pa dashur për të sugjeruar që ky është i vetmi shpjegues i këtyre zhvillimeve komplekse politike e shoqërore, lëvizja matanë së majtës dhe së djathtës dhe pajtimi i pakusht rreth projektit hegjemonik neoliberal që ka mbyllur mundësitë për artikulimin e alternativave brenda sistemit, ka çuar tek lindja dhe suksesi i partive ksenofobike të ekstremit të djathtë (kjo në rrafshin e politikës kombëtare) dhe terrorizmi (kjo në rrafshin e politikës ndërkombëtare). Se sa të dëmshme për mundësinë e zhvillimit të një politike demokratike janë këto dy zhvillime besoj e kemi parë të gjithë: urrejtja racore si dhe terrorizmi dhe kontra-terrorizmi bëhen format kryesore të të bërit politikë, e me këtë, siç vë re me të drejtë Mouffe, tjetri në politikë nuk shihet më si kundërshtar legjitim politik (siç ishte dikur kur politika zhvillohej në relacionin majtë-djathtë) por si vetë armiku që në rastin më të mirë do burgosur, e në rastin më të keq, likuiduar fizikisht.
Për të plotësuar Mouffe-n, eksponenti tjetër i teorisë së demokracisë radikale, teoricieni politik Ernesto Laclau, konstaton se politika demokratike nuk është asgjë tjetër pos një insistim i vazhdueshëm për të fiksuar domethënie. Çka do thotë me këtë Laclau? Sipas Laclaut, politika demokratike karakterizohet nga një luftë e vazhdueshme mes projektesh hegjemonike për të fiksuar domethënien e “shënjuesve të zbrazët” (empty signifiers). Një shembull i një shënjuesi të zbrazët është, ta zëmë, fraza e dëgjuar shpesh “liri dhe barazi për të gjithë”. Kjo frazë përbën një shënjues të zbrazët sepse është e hapur për interpretim, dhe është pikërisht dëshira për të dominuar interpretimin e këtij shënjuesi të zbrazët, pra për ta “mbushur” atë me vizione të qarta politike, ajo që përbën vetë politikën demokratike. Janë projektet e ndryshme hegjemonike ato që luftojnë për të dominuar interpretimin e këtyre shënjuesve të zbrazët: të djathtët, ta zëmë, tradicionalisht kanë definuar lirinë si ndarje e shtetit nga ekonomia dhe tregu i lirë, përderisa të majtët kanë bërë mu të kundërten. Kjo është arsyeja, sipas Laclaut, se pse shënjuesit e zbrazët kanë rëndësi të posaçme në politikë. Nga ky konceptim i politikës si luftë mes projektesh hegjemonike me qëllim të dominimit të domethënies së shënjuesit të zbrazët rrjedh natyrshëm që politika do karakterizohet nga një përjashtim i vazhdueshëm: projektet e ndryshme hegjemonike ne luftë e sipër do mundohen të përjashtojnë njëra tjetrën për të dal fitues. Por, siç ka vënë re me të drejtë filozofi slloven Slavoj Zizek, ky nuk është i vetmi lloj përjashtimi që do të karakterizoj politikën demokratike. Një tjetër përjashtim, shumë më i padukshëm, jo vetëm që shoqëron çdo luftë projektesh hegjemonike, por e mundëson vetë këtë luftë dhe me këtë edhe të kuptuarit e politikës demokratike si një ndërmarrje radikale që e pranon që vendi i fuqisë është i zbrazët dhe që demokracia është një projekt i hapur. Sipas Zizek, ky është përjashtimi i “objektit fantazmatik”. Ky objekti fantazmatik, më konkretisht dhe në një rrafsh politik, përbën një tjetër projekt a vizion politik, por që për rendin aktual socio-simbolik, është i papranueshëm dhe do shtypur me çdo kusht. Ky është ai përjashtimi esencial, padukshmëria e të cilit, sipas Zizek, pamundëson pajtimin tonë me principet e një demokracie me karakter radikal që e pranon se politika demokratike është nje luftë projektesh hegjemonike dhe se kemi të bëjmë me zbrastësi dhe plot pasiguri kur flasim për demokracinë ose politikën demokratike, dhe jo me një projekt të mbyllur njëherë e përgjithmonë që fillon e përfundon me kutinë e votimit, siç rëndom mendohet për demokracinë. Paradoski, pra, siç po vëjmë re, ka të bëjë me atë që përjashtimi nga diskursi ose rendi dominant socio-simbolik i objektit fantazmatik është kushti që mundëson vetë luftën mes projekteve hegjemonike dominante, por në të njëjten kohë, padukshmëria e këtij përjashtimi është ajo çfarë na parandalon të vijmë tek pranimi i principeve të demokracisë radikale që na ofrojnë Mouffe e Laclau. Kështu, paradoksalisht, përjashtimi i objektit fantazmatik nga rendi dominant diskursiv e socio-simbolik është edhe mundësuesi edhe pamundësuesi i një demokracie radikale.
Duke parë se si elita jonë politike në Kosovë është katandisur si jo më keq në një nënshtrim total ndaj projekteve të huaja hegjemonike që duan të mbushin sipas vizionit të tyre domethënien e shënjuesve të zbrazët si liria, demokracia e barazia, nuk mund të mos konstatoj nevojën menjëhershme që kemi për të kuptuar demokracinë dhe politikën demokratike si luftë projektesh hegjemonike që mundohen të etablojnë vetën e tyre si të pazëvendësueshme. Qeveritarët tonë me urgjencë duhet të edukohen për të kuptuar politikën ashtu siç Mouffe dhe Laclau na e definojnë. Duke e kuptuar kështu politikën demokratike, qeveritarët tonë më në fund do të kuptojnë që përballë një projekti politik të parashutuar nga jashtë që mundohet të na e barazojë lirinë, demokracinë dhe barazinë me Pakon e Ahtisaarit, ata duhet të ofrojnë një projekt alternativ që do të jetë në interesin e vendit dhe të popullit e jo të përqafojnë me nënshtrim interpretimet e ofruara të shënjuesve të zbrazët. Kjo, në fund të fundit, më në fund do i shndërronte këta përfaqësuesit tonë në politikanë, në përfaqësues politik, sepse kështu siç i kemi ata janë vetë shembulli tipik i qenieve apolitike. Kjo sjellje apolitike nga përfaqësuesit shqiptarë, atëherë, solli vetë braktisjen e projektit politik kombëtar që lirinë për shqiptarët gjithmonë e kishte barazuar me të drejtën për vetëvendosje. Më saktë, ajo çfarë kemi parë të ndodh në këto vitet e pasluftës është shndërrimi i vetëvendosjes si qëllim politik në vetë objektin fantazmatik që do shtypur vazhdimisht. Rikthimi i vetëvendosjes si qëllim politik përmes aktivitetit të LëvizjesVetëvendosje, ndërkaq, ka treguar se sa i urryer është objekti fantazmatik dhe deri ku është në gjendje të shkoj pushteti për të shtypur dhe shfarosur atë—ky rikthim është i dhimbshëm sepse paraqet vetë rikthimin e së shtypurës për të cilën flet Freudi (‘the return of the repressed’). Paradoksale në këtë mes është që përjashtimi i objektit fantazmatik nga rendi dominant politik në rastin e Kosovës nuk është se përbën ndonjë paradoks për teorinë dhe praktikën radikale demokratike, ashtu siç e kuptuam këtë paradoks më sipër: pra, fakti që në njërën anë përjashtimi i objektit fantazmatik nga diskursi dominant mundëson vetë garën mes projekteve hegjemonike dominante majtiste e djathtiste për fiksim të domethënies së shënjuesve të zbrazët, e në anën tjetër padukshmëria e këtij përjashtimi pamundëson realizimin dhe pranimin e principeve të një karakteri radikal demokratik që do të vë në dukje se demokracia është një projekt i hapur. Përkundrazi. Paradoksi shuhet në rastin e Kosovës: përjashtimi i projektit për vetëvendosje në Kosovë vetëm sa dëmton praktikën demokratike dhe të kuptuarit e drejtë të demokracisë; ky përjashtim nuk është se mundëson ndonjë garë mes projekteve hegjemonike në nivel strukturash shtetërore sepse në atë nivel ekziston vetëm një projekt hegjemonik i parashutuar nga jashtë që nuk sfidohet nga përfaqësuesit shqiptarë, kurse për sa i përket mundësimit të ndonjë përplasjeje mes vizioneve të majta e të djathta as që mund të flasim akoma. E tëra që përjashtimi i vetëvendojses nga rendi dominant politik ka mundësuar në Kosovë është ruajtja e një pushteti të zhveshur fuqish e kompetencash nga klasa jonë apolitike dhe zhvlerësimi total i demokracisë ose politikës demokratike.
Si pasojë e këtij përjashtimi kategorik të vetëvendosjes si projekt politik, e gjithë barra e argumentimit dhe ofrimit të një projekti alternativ politik i ka rënë Lëvizjes Vetëvendosje, koncepti dhe aktiviteti politik i së cilës, duke qenë vetë objekti fantazmatik, urrehet dhe përndjeket pa pushim nga autoritetet e shtetit, pa kursyer edhe jetën e aktivistëve, siç ndodhi në protestën e 10 shkurtit të vitit të kaluar. Për më tepër, Lëvizja Vetëvendosje, duke mos pasur pushtetin, pra duke vepruar jashtë shtetit, është në një luftë të pabarabartë me strukturat shtetërore të cilat kanë nën kontroll shumë më shumë resurse sesa ajo. Në këto kushte, i vetmi ballafaqim i vërtetë politik në Kosovë po ndodh mes një strukture të tërë shteti dhe një lëvizjeje civile. E kjo thotë shumë për atë se sa e vështirë, por dhe sa e nevojshme është lufta e demokratëve radikal nga Lëvizja Vetëvendosje që kanë marrë për obligim të subjektifikojnë vetë objektin fantazmatik, për shtypjen e vazhdueshme të së cilit punon një strukturë e tërë shtetërore. Aktiviteti i Lëvizjes Vetëvendosje, faktikisht, paraqet demokraci radikale dhe matanë: Lëvizja Vetëvendosje po kërkon subjektifikimin e asaj që përbën të pasubjektifikueshmën në këto rrethana. Duke qenë shumë e vendosur në misionin e saj, Lëvizja Vetëvendosje po na tregon pse definimi i shpeshtë i politikës si arti i së mundshmes është shumë i qëlluar.
botuar tek e përditshmja Express, 4 korrik 2008
Tëhuajsimi konspirativ
Apo, si Astrit Haraqia u bë para ca ditësh shembulli më ilustrativ i kapacitetit të kësaj shoqërie për të arsyetuar konspirativisht? Si dhe, pse qëndrimi ynë ndaj Vetëvendosjes përbën barometrin më të mirë të prirjes sonë për demokraci?
Astrit Haraqia dje na e dha shembullin më të mirë se deri ku mund të shkoj kapaciteti për arysetim konspirativ i kësaj shoqërie. Ai e tha troç, pa lënë asgjë për t’u nënkuptuar. E tha troç që ai nuk e kupton ndryshe nevojën e njerëzve si Albin Kurti për të protestuar, pos si tradhti. Sa për nevojë retorike, këtë e shtroi në formë pyejte, duke qenë që nuk përjashtoi që të jetë edhe e kundërta – që ai të jetë ai që po i shërben Serbisë. Megjithatë, kjo çështje bëhet e parëndësishme. Ajo që na tregoi ministri Haraqia është që për të mënyra e vetme për të shpjeguar pezmin e Kurtit e të tjerëve është që t’u dorëzohemi teorive konspirative, logjikës së leçitjes, të tëhuajsimit – në fjalët e ministrit, “ose unë ose Albini po i shërbejmë Serbisë”. Shkurtazi, ajo që ministri na tha është që ai që proteston sot është duke i shërbyer agjendës së armikut, është tradhtar. Ky lloj arsyetimi nuk përbën ndonjë risi në diskursin tonë politik. Kjo, përkundrazi, është gjuha që dominon atë diskurs. Akuza e tradhtisë mbetet argumenti më i madh që përdoret për të leçitur kundërshtarët. Ky lloj argumenti, që në teorinë e argumentimit e të retorikës studiohet si një prej argumenteve më të paqëndrueshme, fatkeqësisht, mbetet mjet dominues në diskursin publik e jopublik në Kosovë. Astrit Haraqia, duke zënë dy faqe gazete, vetëm sa na e solli atë të zmadhuar e të qëndisur zi mbi bardhë. Na e rikujtoi dhimbshëm të vërtetën e hidhur!
Kjo mënyrë arsyetimi megjithatë, megjithë mbiprezencën e saj në diskurin publik e jopublik në Kosovë, paraqet rrezikun më të madh për shoqëritë e hapura e demokratike. Filantropisti George Soros, duke huazuar nga filozofi austriak Karl Popper, këtë diskurs e identifikon si rrezikun kryesor për shoqërinë e hapur, koncept ky i përdorur për herë të parë nga Popper. Soros, sipas kësaj logjike, e sheh edhe presidentin amerikan Bush si një armik bashkëkohor të shoqërisë së hapur. Këtë arsyeton me diskursin e dëshmuar të Bushit që kulminoi me frazën tashmë të mirënjohur, “nëse nuk jeni me ne, jeni kundër nesh.” Gjithnjë sipas Soros, presidenti Bush, duke përjashtuar në mënyrë absolute çdo dyshim që mund të jetë ai që të jetë gabim, pretendon të jetë poseduesi i vetëm i të ‘vërtetës përfundimtare’. Dhe kjo, sipas tij, është ajo çfarë e bashkon me regjimet totalitare – ato poashtu pretendojnë të kenë në duar te vërtetën përfundimtare, gjë që pastaj i arsyeton regjimet totalitare në çdo ndërmarrje të tyre. Me intervistën e dhënë për Express te hënën që shkoi, Haraqia do ketë zënë një nga vendet e para në listën e kundërshtarëve bashkëkohor të shoqërisë së hapur. Ai u vetëshpall i tillë në mënyrën më eksplicite të mundshme.
Po të aplikojmë të njejtën vijë argumentimi që ndjek Soros, dhe po t’i shohim artikujt, intervistat, deklaratat për shtyp, bisedat joformale nëpër kafiteri, me një fjalë gjithë atë që përbën diskurs publik e jopublik, Kosova del të jetë e kontaminuar me njerëz që pretendojnë të kenë në dorë të vërtetën përfundimtare. Del e kontaminuar armiqësh së shoqërisë së hapur. E kur jemi tek shoqëria e hapur dhe demokratike, profesori i njohur amerikan i shkencave politike, Ronald Inglehart, me të drejtë ka thënë që po deshe të masësh prirjen për demokraci të një populli, mënyra më e mirë që mund të bëj diskriminim mes popujve me prirje për demokraci dhe atyre pa këtë prirje është që t’i pyesësh se çfarë është qëndrimi i tyre ndaj homoseksualëve. Sipas tij vlerat e tolerancës, aftësitë për të respektuar të ndryshmen, që janë karakterisitikë e shoqërive të hapura e demokratike, i nxjerr në shesh më së miri kjo pyetje. E parë në kontekstin politik të tanishëm kosovar, pyetja ekuivalente që më së miri do i shërbente qëllimit për të cilin do ta shtroj pyetjen e tij Inglehart, do ishte kjo: çfarë mendoni për Lëvizjen Vetëvendosje? Lëvizja Vetëvendosje sot paraqet të ndryshmen, tjetrën, dhe qëndrimi ynë ndaj saj përbën barometrin më të mirë të prirjes që kemi për të ndërtuar një shoqëri të hapur e demokratike. Duke e linçuar Lëvizjen Vetëvendosje si dorë e zgjatur e armikut, ne e ngelim bindshëm këtë test.
botuar tek e përditshmja Express, 22 shkurt 2007
Astrit Haraqia dje na e dha shembullin më të mirë se deri ku mund të shkoj kapaciteti për arysetim konspirativ i kësaj shoqërie. Ai e tha troç, pa lënë asgjë për t’u nënkuptuar. E tha troç që ai nuk e kupton ndryshe nevojën e njerëzve si Albin Kurti për të protestuar, pos si tradhti. Sa për nevojë retorike, këtë e shtroi në formë pyejte, duke qenë që nuk përjashtoi që të jetë edhe e kundërta – që ai të jetë ai që po i shërben Serbisë. Megjithatë, kjo çështje bëhet e parëndësishme. Ajo që na tregoi ministri Haraqia është që për të mënyra e vetme për të shpjeguar pezmin e Kurtit e të tjerëve është që t’u dorëzohemi teorive konspirative, logjikës së leçitjes, të tëhuajsimit – në fjalët e ministrit, “ose unë ose Albini po i shërbejmë Serbisë”. Shkurtazi, ajo që ministri na tha është që ai që proteston sot është duke i shërbyer agjendës së armikut, është tradhtar. Ky lloj arsyetimi nuk përbën ndonjë risi në diskursin tonë politik. Kjo, përkundrazi, është gjuha që dominon atë diskurs. Akuza e tradhtisë mbetet argumenti më i madh që përdoret për të leçitur kundërshtarët. Ky lloj argumenti, që në teorinë e argumentimit e të retorikës studiohet si një prej argumenteve më të paqëndrueshme, fatkeqësisht, mbetet mjet dominues në diskursin publik e jopublik në Kosovë. Astrit Haraqia, duke zënë dy faqe gazete, vetëm sa na e solli atë të zmadhuar e të qëndisur zi mbi bardhë. Na e rikujtoi dhimbshëm të vërtetën e hidhur!
Kjo mënyrë arsyetimi megjithatë, megjithë mbiprezencën e saj në diskurin publik e jopublik në Kosovë, paraqet rrezikun më të madh për shoqëritë e hapura e demokratike. Filantropisti George Soros, duke huazuar nga filozofi austriak Karl Popper, këtë diskurs e identifikon si rrezikun kryesor për shoqërinë e hapur, koncept ky i përdorur për herë të parë nga Popper. Soros, sipas kësaj logjike, e sheh edhe presidentin amerikan Bush si një armik bashkëkohor të shoqërisë së hapur. Këtë arsyeton me diskursin e dëshmuar të Bushit që kulminoi me frazën tashmë të mirënjohur, “nëse nuk jeni me ne, jeni kundër nesh.” Gjithnjë sipas Soros, presidenti Bush, duke përjashtuar në mënyrë absolute çdo dyshim që mund të jetë ai që të jetë gabim, pretendon të jetë poseduesi i vetëm i të ‘vërtetës përfundimtare’. Dhe kjo, sipas tij, është ajo çfarë e bashkon me regjimet totalitare – ato poashtu pretendojnë të kenë në duar te vërtetën përfundimtare, gjë që pastaj i arsyeton regjimet totalitare në çdo ndërmarrje të tyre. Me intervistën e dhënë për Express te hënën që shkoi, Haraqia do ketë zënë një nga vendet e para në listën e kundërshtarëve bashkëkohor të shoqërisë së hapur. Ai u vetëshpall i tillë në mënyrën më eksplicite të mundshme.
Po të aplikojmë të njejtën vijë argumentimi që ndjek Soros, dhe po t’i shohim artikujt, intervistat, deklaratat për shtyp, bisedat joformale nëpër kafiteri, me një fjalë gjithë atë që përbën diskurs publik e jopublik, Kosova del të jetë e kontaminuar me njerëz që pretendojnë të kenë në dorë të vërtetën përfundimtare. Del e kontaminuar armiqësh së shoqërisë së hapur. E kur jemi tek shoqëria e hapur dhe demokratike, profesori i njohur amerikan i shkencave politike, Ronald Inglehart, me të drejtë ka thënë që po deshe të masësh prirjen për demokraci të një populli, mënyra më e mirë që mund të bëj diskriminim mes popujve me prirje për demokraci dhe atyre pa këtë prirje është që t’i pyesësh se çfarë është qëndrimi i tyre ndaj homoseksualëve. Sipas tij vlerat e tolerancës, aftësitë për të respektuar të ndryshmen, që janë karakterisitikë e shoqërive të hapura e demokratike, i nxjerr në shesh më së miri kjo pyetje. E parë në kontekstin politik të tanishëm kosovar, pyetja ekuivalente që më së miri do i shërbente qëllimit për të cilin do ta shtroj pyetjen e tij Inglehart, do ishte kjo: çfarë mendoni për Lëvizjen Vetëvendosje? Lëvizja Vetëvendosje sot paraqet të ndryshmen, tjetrën, dhe qëndrimi ynë ndaj saj përbën barometrin më të mirë të prirjes që kemi për të ndërtuar një shoqëri të hapur e demokratike. Duke e linçuar Lëvizjen Vetëvendosje si dorë e zgjatur e armikut, ne e ngelim bindshëm këtë test.
botuar tek e përditshmja Express, 22 shkurt 2007
Subscribe to:
Posts (Atom)
